Het zijn uitdagende tijden waarin we leven. De aarde schudt en beeft. Miljoenen mensen ervaren elke dag opnieuw de gevolgen van de ecologische crisis. Weer anderen gaan gebukt onder oorlogen en gewapende conflicten. Niet alleen in de Gazastrook en Oekraïne woedt strijd; verdeeldheid verspreidt zich als een virus over de wereld.
Dat terwijl de ecologische crisis juist roept om een besef van onderlinge verbondenheid. Niemand is een eiland. Mensen hebben elkaar nodig om verandering te bewerkstelligen. Op een planeet waar de basisbehoeften niet gelijk zijn verdeeld, kan uiteindelijk niemand floreren.
De woorden van Micha
Vandaag is het Michazondag, een bijzondere dag in het jaar waarop we ons bezinnen over de woorden van de profeet Micha:
“Er is jou, mens, gezegd wat goed is, je weet wat de HEER van je wil: niets anders dan recht te doen, trouw te betrachten en nederig de weg te gaan van je God.”
Micha 6:8
Recht doen. De Hebreeuwse grondtekst spreekt over asa mishpat (עָשָׂה מִשְׁפָּט) wat zoveel betekent als: gerechtigheid uitvoeren of doen wat rechtvaardig is. Als we om ons heen kijken, is die gerechtigheid soms ver te zoeken. De nietsontziende strijd tussen Israël en Hamas zorgt wereldwijd voor spanningen en eist aan beide zijden onschuldige levens. Intussen woedt ook in Oekraïne de gewapende strijd voort, een strijd die het land verwoest en vele generaties van hun toekomstperspectief berooft. We zien de beelden in het nieuws; we lezen erover in de krant. Vanuit onze huiskamers worden we geconfronteerd met het leed van mensen elders op onze planeet. Misschien worden we zelfs een beetje immuun voor dat alles; er is op televisie al zoveel geweld te zien. Soms voelt het wel zo veilig om je terug te trekken in je eigen comfortabele wereldje.
Het veld is verwoest, de vreugde verdord
Maar wat als we ons voor een moment zouden verplaatsen in de schoenen van onze medemensen in de Gazastrook? Beelden van dronecamera’s tonen gebouwen die volledig in puin liggen. Stel je voor dat dit de wijk is waar je bent opgegroeid, het huis van je ouders of de straat waar je kinderen hun eerste stapjes hebben gezet. In dat geval worden de woorden van de profeet Joël pijnlijk herkenbaar:
“Het veld is verwoest, het akkerland treurt, want het koren is vernield, de wijn verdroogd, de olie verloren. Toon je verslagenheid, boeren, barst uit in gejammer, wijnbouwers, om de tarwe en de gerst, want de oogst van het veld is verloren gegaan. De wijnstok is verdroogd, de vijgenboom verdord; granaatappel, dadelpalm en appelboom, ja alle bomen zijn verdord. Verdord is ook de vreugde bij de mensen.”
Joël 1:10-12, NBV
De profeet Joël spreekt over een verwoesting die Juda teistert. De oorzaak is een sprinkhanenplaag, maar Joël vergelijkt die plaag met een enorm leger dat het land aanvalt. Het kost weinig moeite om parallellen te zien met de realiteit van vandaag. We worden misschien niet geteisterd door fysieke sprinkhanen, maar ook mensen kunnen een plaag voor elkaar zijn.
Gerechtigheid doen
Micha’s woorden herinneren ons aan wat God van ons verlangt: dat we gerechtigheid doen. Maar die gerechtigheid is vaak ver te zoeken. Het is juist het tegenovergestelde, onrecht, wat een plaag voor deze wereld vormt. De kranten staan bol van het leed dat mensen elkaar aandoen. Gemeenschappen worden meegesleurd in een neerwaartse spiraal van polarisatie, vijandsbeelden en geweld. Overal waar de ander wordt gereduceerd tot de vijand, vindt ontmenselijking plaats. We hoeven alleen maar naar de geschiedenis te kijken om te begrijpen hoe gevaarlijk dit mechanisme is.
Hoe hardleers de mensheid ook is, we zijn niet gedoemd de verkeerde weg te bewandelen. We kunnen ook anders kiezen.
Vrede als opdracht
In de zaligsprekingen in het Evangelie van Mattheüs zegt Jezus:
“Gelukkig de vredestichters, want zij zullen kinderen van God genoemd worden.”
Mattheüs 5:9
Hoewel Nederlandse Bijbelvertalingen het Griekse woord εἰρηνοποιοί (eirenopoioi) doorgaans als ‘vredestichters’ vertalen, staat er letterlijk: ‘zij die vrede doen’ of ‘zij die vrede maken.’
Daarmee spreekt Jezus in dezelfde geest als de profeet Micha. Net zoals gerechtigheid iets is dat je moet doen, zo geldt dat ook voor vrede. Even verderop in het Mattheusevangelie geeft Jezus daar praktisch gestalte aan. Als hij zijn twaalf discipelen uitzendt, krijgen ze de opdracht om vrede uit te spreken over elk huis waar ze binnengaan:
“En als je een huis binnengaat, wens het dan vrede toe. Als het huis het waard is, zal je vrede over het huis komen; maar als het dat niet waard is, zal je vrede bij je terugkomen.”
Mattheüs 10:12-13
Wat betekent vrede voor ons? Als we de woorden van Micha en Jezus op ons in laten werken, wordt duidelijk dat vrede meer is dan de afwezigheid van oorlog. Vrede is bovenal een werkwoord. Iets dat je moet doen, net zoals gerechtigheid. Een manier om aan die vredesopdracht gestalte te geven, is vrede over elkaar uit te spreken. Joodse mensen begroeten elkaar met “Shalom Aleichem” en moslims zeggen “Salam Aleikum.” Respectievelijk Hebreeuws en Arabisch, maar beide begroetingen vinden elkaar in dezelfde essentie: “Vrede zij met u.”
Zalig de vredestichters, zegt Jezus, want zij zullen kinderen van God worden genoemd. Met die woorden benadrukt hij dat vrede nooit een passief gegeven is; vrede moet worden geactualiseerd en beoefend. Elke dag opnieuw. Vrede moet gestalte krijgen in al onze daden en onze woorden. Het beoefenen van de vrede brengt ons dichter bij God, aangezien vrede en gerechtigheid ten diepste Gods wezen en essentie zijn.1
Vrede en gerechtigheid zijn bovendien onlosmakelijk met elkaar verbonden, zoals de apostel Jakobus aangeeft:
“Gerechtigheid is een vrucht die in vrede wordt gezaaid voor hen die vrede stichten.”
Jakobus 3:18
Dat is waarom Jezus de vredestichters prijst. Als we vrede zaaien, brengen we niet alleen geweld tot zwijgen, maar brengen we ook gerechtigheid voort. Zoals oorlog aanstekelijk is en de ene brandhaard de andere aanwakkert, zo geldt dat ook voor vrede.
Idealisme en realisme
Ik werk als ziekenhuispastor. Een van mijn patiënten kreeg onlangs te horen dat hij een zeer agressieve vorm van kanker heeft. Hij identificeerde zich altijd sterk met Jezus en voelt eenzelfde drive. Al van jongs af aan wil hij de wereld redden. Omdat dat doel echter te groot en te onbereikbaar leek, raakte hij ontmoedigd en vulde hij zijn dagen met drank en drugs.
Weer een andere patiënt noemt zichzelf een realist. Hij vult zijn dagen met nieuwsprogramma’s die hem ervan overtuigen dat de wereld naar de knoppen is en dat er toch niets meer te redden valt. Diep in zijn hart beseft hij wel dat hij eigenlijk een pessimist is. Beide houdingen helpen de mensheid niet verder; ze leiden uiteindelijk tot verlamming en fatalisme.
Jezus en Micha roepen op tot een gezonde balans tussen idealisme en realisme. Deze gebroken wereld die schreeuwt om herstel, heeft mensen nodig die bereid zijn om in actie te komen. Mensen die niet machteloos aan de zijlijn blijven staan, of allerlei mooie praatjes verkopen over hoe het allemaal mooier en beter kan, maar die daadwerkelijk iets doen.
De bal ligt in ons veld
De bal ligt in ons veld. Wij zijn de handen en voeten van God op aarde. We kunnen niet simpelweg naar het nieuws kijken en vragen: “Waarom staat God dit toe?”, of: “Als God bestaat, waarom zijn er dan oorlogen en natuurrampen?” Nee, we moeten begrijpen dat God ons de vrije wil heeft gegeven. God is een God van vrede en gerechtigheid, maar we zijn niet verplicht om die weg te gaan. We hebben elke dag opnieuw een keuze. De joodse filosoof Maimonides stelt dat de wereld wordt gevormd door onze daden.2 De nieuwsberichten die we lezen, confronteren ons in dat opzicht met de optelsom van menselijke handelingen en keuzes.
In de Bijbel lezen we dat God liefde is, maar liefde nodigt uit en dwingt niet. Jezus zegt wel: “Zalig de vredestichters, want zij zullen kinderen van God worden genoemd.” Daar waar mensen zich inzetten voor gerechtigheid en vrede, brengen ze de wereld in overeenstemming met Gods diepste wezen en essentie. Zulke mensen dragen bij aan het herstel van een gebroken wereld. Dan begint er te midden van de puinhopen zowaar een lichtstraaltje door te breken van Gods Koninkrijk.
Geroepen om vredestichters te zijn
Michazondag is een oproep tot gerechtigheid. We leven misschien niet in oorlogsgebied, maar we kunnen allemaal vredestichters zijn. Ieder van ons draagt de zaadbuidel van de vrede. We kunnen allemaal op onze eigen manier en in onze eigen omgeving vrede stichten. We zijn geroepen om “agents of change” te zijn, rentmeesters van de schepping en ambassadeurs van hoop. Door te bouwen aan een wereld waarin alle leven kan floreren, belichamen we de liefde van Christus en beantwoorden we aan Gods diepste wens.
De profetie van Joël gaat niet alleen over vernietiging, maar tevens over herstel. Als we het land willen genezen, moeten we eerst afrekenen met onze innerlijke puinhopen. Joëls woorden roepen de Israëlieten op om terug te keren naar de Eeuwige, zich af te wenden van hun slechte wegen en vergeving te zoeken. Zoals we ook in de Psalmen lezen:
“Wend u af van het kwaad en doe het goede, zoek de vrede en jaag die na.”
Psalm 34:1
Ook vandaag kunnen we kiezen voor vrede. We moeten beseffen dat oorlog en conflict zich als een pandemie kunnen verspreiden. Als we het virus van haat en polarisering toelaten in onze harten, geven we het kwaad kans om zich verder over de wereld te verspreiden. Maar we kunnen er ook voor kiezen om de spiraal van polarisering en geweld een halt toe te roepen. Of meer nog: we kunnen ervoor kiezen vrede te verspreiden. Geen krachtiger tegengif tegen oorlog dan verbinding en naastenliefde.
Handleiding voor wereldvrede
Wist je trouwens dat de Bijbel een praktische handleiding voor wereldvrede bevat? Dat zijn althans de woorden van Mahatma Gandhi toen hij de Bergrede van Jezus las. Gandhi was ervan overtuigd dat geweldloosheid de weg is naar sociale en politieke verandering en vrede. En Jezus zet in zijn Bergrede haarfijn de drie kernprincipes uiteen: geweldloosheid, liefde voor de vijand en vrede stichten.
Dat is waarom Jezus ook wel de Vredevorst of Prince of Piece wordt genoemd. Jezus wachtte niet passief op wereldvrede, maar belichaamt die – in woord en in daad. Zo maakte hij het Koninkrijk der hemelen zichtbaar voor de mensen om hem heen. En niet alleen dat, Jezus zelf werd de toegangspoort, zodat ook wij Gods vrederijk kunnen binnengaan.
Agents of change
Jezus Christus belichaamt onze Vrede. En vrede krijgt het laatste woord. De Bijbel daagt ons uit te geloven dat eens op aarde het recht zal worden hersteld. Maar niet zonder ons. We zijn niet geroepen om passief vanaf een afstandje toe te kijken hoe de wereld vergaat; Gods Geest wil in ons hart komen wonen en ons transformeren tot agents of change. (Jezus waarschuwde trouwens dat hij niet gekomen is om vrede te brengen, maar ook het zwaard. Als we net als Jezus tegendraads durven te zijn, roept dat soms tegenstand op. Juist dan komen we voor de uitdaging te staan om onze vijanden lief te hebben.)
Vrede als doe-project, klinkt dat niet wat activistisch? Wees getroost: we hoeven niet op eigen kracht de wereld te redden. We mogen vertrouwen op Gods liefde, die in staat is om zelfs de meest verharde mensenharten te veranderen. Gedreven door Gods Geest kunnen we boven onze menselijke natuur uitstijgen, en agents of change zijn in een wereld die schreeuwt om herstel.
Laat deze crisis een uitnodiging zijn om terug te keren naar de Bron van alle leven. En laten we werk maken van vrede, laten we de handen ineenslaan en bouwen aan een wereld van gerechtigheid die nieuwe generaties een hoopvolle toekomst geeft.
Zalig de vredestichters, want zij zullen kinderen van God worden genoemd.
Moge God ons alle wijsheid, kracht en moed schenken. Amen.
Dit was de preek van zondag 15 oktober 2023 in de Protestantse Gemeente Axel. De kerkdienst is hier online te bekijken.
- Filippenzen 4:7, 1 Korinthiërs 14:33, Romeinen 15:33, Jesaja 30:18, Psalm 89:14. ↩︎
- Ariel Evan Mayse, From Fracture to Flourishing, webinar Universitair Centrum Sint-Ignatius/Instituut Joodse Studies, 2 maart 2022. ↩︎
Geef een reactie