Een ziekenhuis dat een expositie over de dood vlug weer afbreekt. Dat tafereel vond onlangs plaats in het Radboud UMC in Nijmegen. Niet omdat het ziekenhuis zelf het onderwerp schuwt, maar omdat patiënten zich er ongemakkelijk bij voelden. De foto’s, waaronder een rouwkist versierd met bloemen, werden door velen als confronterend ervaren. Is de dood nog steeds een taboe dat we koste wat kost willen vermijden?
“Ziekenhuis haalt foto’s van Boukje weg… Expo over de dood te confronterend.” Zo begint een artikel in de Nederlandse krant De Gelderlander over een expositie die tot doel had mensen bewust te maken van sterfelijkheid en het gesprek over de dood toegankelijker te maken.
De reizende tentoonstelling, georganiseerd door Museum Tot Zover, was te zien in het Amalia kinderziekenhuis in Nijmegen (Radboud UMC). De tentoonstelling combineerde foto’s en interactieve elementen die de rol van voedsel bij rouwrituelen toonden. Afscheidsfotograaf Boukje Canaan was een van de deelnemers. “Mijn foto’s, die liefdevolle momenten van verbinding tonen tijdens een afscheid – samen eten, drinken, het leven vieren – maakten daar deel van uit”, getuigt ze op LinkedIn.
Overstuur
Het leek zo mooi. De expositie maakte deel uit van de themaweek ‘Open het gesprek over de dood.’ Het doel was om mensen meer bewust te maken van sterfelijkheid. Een week lang zouden de medewerkers van het academisch ziekenhuis in Nijmegen middels allerlei activiteiten stilstaan bij de dood. De achterliggende gedachte was dat de dood gewoon bij het leven hoort. Zorgmedewerkers komen er in hun werk vaak mee in aanraking. In de praktijk vinden ze het echter niet altijd makkelijk met de dood om te gaan, vooral omdat hun opleiding hoofdzakelijk gericht is op het genezen van mensen.
De expositie getiteld Een lekkere dood werd getoond in een hal naast het restaurant. Hoewel het plakje cake dat er deel van uitmaakte misschien best lekker was, viel de expo niet bij iedereen in de smaak. Het Radboud UMC besloot de tentoonstelling voortijdig te verwijderen na klachten van bezoekers en patiënten. De foto’s zouden door sommigen als te confronterend zouden zijn ervaren. “Er kwamen van verschillende kanten meldingen binnen dat bezoekers en patiënten er overstuur van raakten”, getuigt Canaan.
Voor de afscheidsfotografe kwam de beslissing als een schok. Aanvankelijk werd nog gezocht naar mogelijkheden om de expositie te verplaatsen naar een andere locatie binnen het Radboud UMC die alleen toegankelijk zijn voor personeel. Toen dat geen succes opleverde, besloot de Raad van Bestuur van het ziekenhuis om de expo te verwijderen.
‘Lekker’ maar niet ongepast
Een lekkere dood. Zo’n titel geeft te denken, maar Canaan vond de foto’s in de expositie helemaal niet ongepast. Er waren volgens haar geen schokkende beelden te zien, maar juist vrolijke momenten met lekker eten en drinken. Zelf verklaart het museum: “Een lekkere dood laat je zien, horen, ruiken en proeven hoe voedsel bij de dood een rol speelt.” Een foto in het AD toont ouderen die gezellig aan een koffietafel zitten tijdens een Brabantse uitvaart. Op tafel staan broodjes en een roos.
“Ik begrijp dat het voor sommigen moeilijk kan zijn om geconfronteerd te worden met beelden die hen misschien aan hun eigen sterfelijkheid doen denken, of die pijnlijk dichtbij komen vanwege een persoonlijke situatie”, stelt Canaan. “Als moeder kan ik me voorstellen hoe schrijnend het kan zijn als je kind ernstig ziek is en je door zo’n beeld even beseft dat de dood een realiteit kan worden. Dat is hartverscheurend. Maar deze pijn is ook een opening om te praten, te delen en te helen.“
Gemiste kans
Door zo’n expositie weg te halen, gaat ook de kans op een goed gesprek verloren, vindt Canaan. Ze had liever gehad dat er een rouwdeskundige aanwezig was geweest die bezoekers kon opvangen en naar hun verhalen kon luisteren. “Zo’n ruimte kan wat nu ’te confronterend’ wordt genoemd, transformeren in een kans om te reflecteren.”
De beslissing van het ziekenhuis is volgens haar een gemiste kans om bewustwording te creëren en het taboe rond de dood te doorbreken. “De dood is iets dat ons allemaal aangaat. Door het onderwerp weg te duwen, maken we het moeilijker om ermee om te gaan wanneer we geconfronteerd worden met verlies. Afscheid nemen kan liefdevol en inspirerend zijn, zoals ik als afscheidsfotograaf laat zien. Foto’s roepen emoties op en helpen ons nadenken over wat belangrijk is in het leven.”
Schrale troost
Dat neemt niet weg dat een expo over de dood confronterend kan zijn. Het plakje cake in het uitvaartcentrum – hoe lekker ook – is in de praktijk meestal een schrale troost. De dood neemt vooral weg wie of wat je lief is – en soms veel te vroeg.
Het Radboud UMC geeft in De Gelderlander/AD toe spijt te hebben van de expo. “Het was nooit onze bedoeling geweest om aanstoot te geven met deze tentoonstelling”, verklaart een woordvoerder. “Wij betreuren ten zeerste dat we sommige mensen ongevraagd geconfronteerd hebben met een gevoelig onderwerp als de dood.” Een open gesprek over de dood is belangrijk, maar in zo’n omgeving kan dat volgens de woordvoerder beter worden vermeden. “Dus we zullen andere middelen inzetten om het daar met elkaar over te hebben.”
Stap in de goede richting
Dat neemt niet weg dat de expo de nodige media-aandacht heeft opgeleverd. Dat het gesprek is geopend, ziet Canaan als een stap in de goede richting. Ze besluit met een oproep: “Laten we met elkaar leren om anders naar de dood te kijken: niet als iets om te vermijden, maar als iets wat ons kan helpen meer te waarderen wat we hebben. Laten we openstaan voor beelden die ons raken, en voor gesprekken die misschien niet altijd comfortabel zijn, maar wel nodig. We gaan allemaal dood. In de tijd die we hebben, kunnen we kiezen voor verbinding, liefde en bewustzijn. Dat is wat ik wil laten zien, met elke afscheidsfoto die ik maak.”
Geef een reactie