In zowel het Oude als het Nieuwe Testament vinden we verhalen over wonderbaarlijke broodvermenigvuldigingen. In 2 Koningen verricht Elisa een wonder door een kleine hoeveelheid voedsel in overvloed te veranderen. (2 Koningen 4, 42-44) Het Marcusevangelie beschrijft hoe Jezus hetzelfde deed met slechts zeven broden en enkele vissen, genoeg voor iedereen, met nog zeven manden vol resten over. (Marcus 8, 14-21)
De zuurdesem van de Farizeeën
Laten we vandaag eens instappen in de wereld van het Marcusevangelie. Na het wonder nemen Jezus en zijn leerlingen de boot naar Dalmanuta. Daar worden ze benaderd door Farizeeërs die met Jezus willen discussiëren. Ze willen hem op de proef stellen door een teken uit de hemel te vragen. Jezus weigert dat teken te geven, stapt weer in de boot en vaart naar de overkant.
De leerlingen in de boot hebben slechts één brood bij zich, terwijl er na het wonder zeven manden zijn overgebleven. Ze zijn vergeten om genoeg brood mee te nemen, en Jezus waarschuwt hen:
“Pas op, hoed je voor de zuurdesem van de Farizeeën en voor de zuurdesem van Herodes.” (Marcus 8:15)
Wat zou Jezus daar precies mee bedoelen?
Subtiel en onzichtbaar
Het oorspronkelijke Griekse woord voor zuurdesem is zumè, wat ook gist kan betekenen. Gist wordt gebruikt om brood te laten rijzen en werkt onzichtbaar, maar uiteindelijk doordesemt het het hele deeg.
Iedereen die ooit een brood heeft gebakken, kan zich levendig voorstellen hoe dit werkt. Je kneedt wat gist door het brooddeeg, zet het afgedekt op een warme en beschutte plek, en als je na een paar uur gaat kijken, zie je dat het deeg in omvang verdubbeld is.
Jezus gebruikt hier gist als metafoor om de impact van de leer van de Farizeeën en Herodes te beschrijven. Ook al is hun leer subtiel en onzichtbaar, het heeft een enorme impact op iedereen die ermee te maken krijgt. Net als gist doordringt deze invloed het deeg, en verandert vervolgens de volledige vorm en structuur.
Gist en het Koninkrijk der Hemelen
Gist of zuurdesem (zumè) wordt in het Nieuwe Testament zowel positief als negatief gebruikt. In het Mattheüsevanglie gebruikt Jezus gist als metafoor om een positief proces te beschrijven:
“En hij sprak tot hen een andere gelijkenis: ‘Het Koninkrijk der hemelen is gelijk aan zuurdesem (gist), dat een vrouw nam en in drie maten meel mengde, totdat het helemaal doorzuurd was.” (Mattheüs 13:33)
Hier wordt de groei van het Koninkrijk van God geïllustreerd. Wat klein en onopvallend begint, bezit de kracht om uiteindelijk alles te doordringen en te transformeren.
Verboden zuurdesem: Pesach
Maar gist is niet altijd gewenst. Tijdens het Joodse Pesachfeest is het verboden om gezuurd brood te eten, wat herinnert aan de haastige uittocht uit Egypte. Jezus groeide op met deze oude tradities die het joodse volk herinneren aan de kracht en het wonder van hun bevrijding uit slavernij.
Als Jezus in het Marcusevangelie waarschuwt voor de sluipende impact van het gist van de Farizeeën en Herodes, is dat een herinnering aan het belang van alert zijn. Hij wil zijn leerlingen waarschuwen dat ze op hun hoede moeten zijn en alles wat hun gevangen houdt moeten loslaten. Want als je dat gist eenmaal toelaat, kan het overal insluipen en raak je uiteindelijk doordrongen van de negatieve invloed.
Jezus’ frustratie
Die boodschap dringt overduidelijk niet door. Nadat Jezus hen heeft gewaarschuwd, raken de discipelen in discussie over het gebrek aan brood. Jezus, duidelijk geïrriteerd, reageert:
“Waarom praten jullie erover dat je geen brood hebt? Begrijpen jullie het dan nog niet, en ontbreekt het jullie aan inzicht? Zijn jullie zo hardleers? Jullie hebben ogen maar zien niet? Jullie hebben oren maar horen niet?” (Marcus 7:17-18)
De discipelen worstelen om de diepere betekenis achter Jezus’ woorden te vatten. Het lijkt alsof ze blind zijn voor zijn bedoelingen, zelfs na het aanschouwen van zijn wonderen. Hun focus blijft op het materiële gericht, waardoor ze het diep spirituele perspectief dat Jezus probeert over te brengen missen. Jezus’ frustratie komt voort uit zijn verlangen om hen te helpen dit inzicht te verkrijgen.
Ware heiligheid
Wat wil Jezus dan zeggen met die woorden: “Pas op voor de zuurdesem van de Farizeeën en Herodes?”
De leer van de Farizeeën draaide om twee essentiële punten. Allereerst legden ze veel nadruk op de strikte naleving van de wet. Daarnaast stonden ze bekend om hun starre vasthoudendheid aan de tradities van de voorouders, met ethische zuiverheid als speerpunt. De Farizeeën oefenden aanzienlijke invloed uit op zowel het religieuze als politieke leven.
Het gist waar Jezus voor waarschuwt, is de schijnheiligheid van de Farizeeën. Ze houden zich uiterlijk keurig aan de regels, maar van binnen ontbreekt het hen aan echte nederigheid en onvoorwaardelijke liefde. En juist dat is de kern van ware heiligheid. Deze mensen leven volgens de letter van de wet, maar missen volledig de diepere geest ervan.
Paradigmaverschuiving
Nu zijn we aangekomen bij de paradigmaverschuiving die dit verhaal zo prikkelend maakt. De Farizeeën hebben een diepgaande kennis van de Torah. Ze volgen Jezus overal, met als ultiem doel om hem te ontmaskeren. Ze zijn er waarschijnlijk oprecht van overtuigd dat hij een valse leer brengt.
Maar dan keert Jezus de rollen om. Hij weigert mee te gaan in hun vraag om een teken en in plaats daarvan legt hij hun verborgen hartgesteldheid bloot. Deze mensen schermen met de wet, maar ze gaan volledig voorbij aan de essentie ervan. Ze hechten meer waarde aan oppervlakkige rituelen en lege tradities dan aan de essentie van het geloof: onvoorwaardelijke liefde en barmhartigheid. Hun leer verspreidt zich als een gist, langzaam infiltrerend in de gedachten en harten van mensen.
Waarom een valse leer?
Het idee van ‘valse leer’ kan tegenwoordig een gevoelig onderwerp zijn. Met de toenemende vrijheid en diversiteit lijkt het concept van één absolute waarheid niet meer te passen bij de moderne gedachte dat iedereen zijn eigen spirituele pad moet kunnen kiezen. In het christendom verwijzen ‘valse leringen’ doorgaans naar overtuigingen die niet in lijn zijn met de kernprincipes van het geloof.
Mensen zoals de Farizeeën waren vastberaden om de ‘juiste leer’ te beschermen en zuiver te houden. Maar dat fanatieke streven naar perfectie heeft vaak meer kwaad dan goed gedaan. Het veroordelen van ‘valse overtuigingen’ heeft in het verleden vaak geleid tot bloederige conflicten, afsplitsingen en zelfs vervolging. Denk maar aan de Arianen, de Katharen en het conflict tussen katholieken en protestanten.
In de hedendaagse wereld, waar religieus pluralisme de norm is, is het van cruciaal belang om kritisch te zijn. We moeten voorzichtig zijn met het bestempelen van iets als ‘vals’. Wat door de een als ‘vals’ wordt gezien, kan voor een ander immers een legitieme en waardevolle geloofsovertuiging zijn. Toch is dit onderwerp wellicht relevanter dan we op het eerste gezicht zouden denken.
Het kruis als meetlat
Als je in een kerk zit, kijk dan eens om je heen. Gelovigen zijn er in alle soorten en maten. Je hebt activisten die vechten voor sociale rechtvaardigheid, dromers met grote idealen, denkers die geloof en wetenschap willen verenigen, organisatoren, gezelligheidsdieren, gangmakers, sportievelingen die altijd op hun racefiets zitten, en zondagse koffiedrinkers. Al die verschillende types vullen elkaar aan en zorgen voor een prachtige diversiteit.
Maar er zijn ook gelovigen die het kruis niet gebruiken als symbool van verlossing, maar als meetlat om anderen te beoordelen of zelfs te bekritiseren. Sommige geestelijke leiders gedragen zich als Herodes. Ze krijgen enerzijds grootse dingen voor elkaar, maar anderzijds misbruiken ze hun macht. Ze gaan prat op hun kennis en positie, maar ze vergeten de kern: liefde, barmhartigheid en gerechtigheid. Hun invloed groeit, maar in plaats van mensen dichter bij God te brengen, raken die gevangen in een systeem van regels zonder enige spirituele diepgang.
En misschien, als we diep van binnen eerlijk zijn, beseffen we dat we allemaal een vleugje Farizeeër in ons hebben. Dat zuurdesem doet gemeenschappen weliswaar rijzen, maar niet altijd tot de glorieuze hoogten die graag zouden willen bereiken.
Lege vorm van religiositeit
De poging van de Farizeeërs om Jezus te ontmaskeren, leidt uiteindelijk tot hun eigen ontmaskering. Waarom? Omdat valse leer niet schuilt in regels, geloofsbelijdenissen of theologieën die anders zijn dan de onze. Er bestaan zoveel interpretaties en variaties als dat er mensen zijn, en dat zal altijd zo blijven. We tasten en zoeken naar waarheid, maar onvolkomen is ons kennen en ons weten. (1 Kor. 13:9-13)
Het schadelijke gist is de allesverhullende sluier die ons ervan weerhoudt om de essentie te bereiken. Het is die essentie waar Jezus op doelde toen hij het uitgebreide Joodse wetssysteem van 613 mitswot terugbracht tot de kern:
“Heb de Here, je God, lief met heel je hart, met heel je ziel, heel je kracht en heel je verstand. En heb je naaste net zo lief als jezelf.”(Lucas 10:27)
Zoals je aan de vruchten de boom kunt herkennen, zo herken je ware godsdienst aan een grondhouding van liefde.
Moge de metafoor van de zuurdesem ons uitdagen en aansporen om alert te blijven. Laten we deze prachtige metafoor omarmen als een herinnering om ons spirituele onderscheidingsvermogen te versterken, zodat we niet verstrikt raken in lege vormen van religiositeit die afbreuk doen aan de essentie. ♡
Geef een reactie