Wat de Camino me leerde over guilt tripping

Een van de dingen die een Camino je leert, is om grenzen af te bakenen. Zo is het ook met ons leven. Soms moeten we ruimte creëeren voor bezinning, of voor zelfzorg zodat we niet opgebrand raken. Maar dat kan lastig zijn – zeker als anderen onze weg niet begrijpen of ons willen claimen. Dit is wat mijn Camino me leerde over guilt tripping.

Na een lange tocht van bijna vijfentwintig kilometer voelt het als een weldaad om eindelijk mijn schoenen uit te kunnen doen. De zachte matras van de herberg lijkt heen en weer te golven onder mijn vermoeide lichaam. Juist als ik mijn ogen wil sluiten, floept er een sms binnen. Een onbekende vrouw zegt voor de vierde keer “hallo”, dus ik wens haar een fijne dag toe. Waarop ze direct reageert door te schijven dat ze ontzettend veel heeft meegemaakt. Ik stuur haar een roosje en wens haar sterkte toe. “Dus je wilt niet praten?”, reageert ze. Waarop ik antwoord dat ik op Camino ben, en zojuist bijna vijfentwintig kilometer heb afgelegd. Ik ben op. Dat vindt ze geen excuus: “Ik ben ook moe. Ik heb vandaag gewerkt.” Het spijt me, maak ik nog eens duidelijk, het gaat vandaag echt niet. “Dat valt me van je tegen”, reageert ze fel. “En jij bent predikant. De kerk is ook niet meer wat het geweest is.” Vriendelijk blijven, vermaan ik mezelf. Ik vraag waar ze woont, en bied aan haar in contact te brengen met een dienstdoende predikant die haar verder kan begeleiden. “Ik wil geen ander”, reageert ze. “Jij staat in mijn vriendenlijst.” De techniek van de kapotte grammofoonplaat dan nog maar eens: ik heb nu echt verlof. “Je bent een waardeloze predikant”, fulmineert de vrouw. “Ik begrijp niet dat ze jou die functie hebben gegeven.” “Zelfs een goede predikant heeft af en toe rust nodig”, schrijf ik, en ik wens haar alle zegen toe. “Laat die zegen maar zitten”, klinkt het verontwaardigd.

Dilemma

Het gesprek blijft me een tijdje achtervolgen. Vele vragen gaan door mijn hoofd. Heb ik verkeerd gehandeld? Had ik er voor haar moeten zijn? Maar ik kan er toch niet altijd voor iedereen zijn? Zelfs Jezus trok zich af en toe terug op de Olijfberg om op adem te kunnen komen, omdat allerlei mensen hem achtervolgden, overal waar hij ging. Sociale media zijn ook zoiets. Mensen blijven je achtervolgen, overal waar je gaat. In positieve zin als ze meeleven en je steunen, maar soms ook in negatieve zin: als ze je claimen en geen begrip tonen voor de unieke weg die je moet gaan.

Ik besluit mijn dilemma voor te leggen aan mijn man en zoons. “Dat is guilt tripping”, duidt Thimo het gedrag van de vrouw. Wat is dat: guilt tripping? Ik zoek het woord op en word zowaar een levensles wijzer.

Schuld als motivator

Denk eens terug aan ervaringen uit je eigen leven. Heeft iemand je ooit een slecht gevoel bezorgd over iets wat je hebt gedaan (of niet hebt gedaan)? Gebruikte die persoon deze negatieve gevoelens vervolgens om je iets voor hem of haar te laten doen? In dat geval heb je ervaring opgedaan met guilt tripping.

Zogenaamde guilt trippers praten de ander een schuldgevoel of verantwoordelijkheidsgevoel aan, en proberen zo invloed uit te oefenen op hoe anderen denken, voelen en zich gedragen. Waarom doen mensen zoiets? Simpelweg omdat het werkt. Schuldgevoel aanpraten is een krachtige manier om menselijk gedrag te beïnvloeden, zeker wanneer iemand zich al schuldig voelde over iets.

Soms maken we ons er misschien zelf ook wel schuldig aan. Schuldgevoelens kunnen opzettelijk zijn, maar ook onopzettelijk. De kans is groot dat je mensen wel eens hebt overgehaald om dingen te doen.

Guilt tripping herkennen

Soms is schuldgevoel gemakkelijk te herkennen, maar soms zijn de signalen zo subtiel dat we ons pas achteraf realiseren dat onze grenzen overschreden zijn. Enkele belangrijke signalen van guilt tripping:

• Opmerkingen die suggereren dat je niet zoveel werk hebt verzet als zij, of geen recht hebt om je moe te voelen.
• Oude koeien uit de sloot halen: het herhalen van fouten die je in het verleden hebt gemaakt.
• Je herinneren aan gunsten die ze in het verleden voor je hebben gedaan.
• Doen alsof ze boos zijn, maar vervolgens ontkennen dat er een probleem is.
• Weigeren om met je te praten of je de ‘silent treatment’ geven.
• Schuld of verwijt communiceren door middel van lichaamstaal, toon van de stem en/of gezichtsuitdrukking.
• Suggereren dat je hen iets verschuldigd bent.
• Passief-agressief gedrag vertonen.
• Sarcastische opmerkingen maken over je inspanningen of vooruitgang.

Overal waar mensen met elkaar omgaan, kan dit soort indirecte communicatie voorkomen. In romantische relaties, maar ook in familierelaties, ouderlijke relaties en werkrelaties kunnen schuldgevoelens als motivator worden ingezet. Toch is de kans groter dat het gebeurt in relaties die gekenmerkt worden door nauwe emotionele banden. De redenen zijn legio: manipulatie kan het doel zijn, maar ook conflict vermijden, mensen aanzetten tot bepaald moreel gedrag of sympathie opwekken.

Schuldgevoel is niet altijd slecht

Belangrijk om te beseffen is dat schuldgevoel niet altijd slecht is. Juist dat knagende stemmetje in je binnenste kan ons aansturen tot moreel gedrag. Zo ervaar ik als ziekenhuispastor soms schuldgevoel als ik niet genoeg tijd heb vrijgemaakt om zieke patiënten te bezoeken. Schuldgevoel kan dan een kans zijn om fouten te herstellen en te maken dat we een positieve impact hebben op onze omgeving.

Schade aan relaties

Toch blijft het belangrijk ons onderscheidingsvermogen te oefenen, want niet elke vorm van schuld is terecht. Als anderen het opwekken van schuldgevoelens gebruiken om ons tot bepaald gedrag te dwingen, spreken we van psychologische manipulatie. Zulk gedrag kan desastreus zijn voor de onderlinge band en communicatie tussen mensen. Het opwekken van schuldgevoelens werkt misschien tijdelijk om anderen te laten doen wat jij wilt, maar er hangt een prijskaartje aan. Uiteindelijk kan het het vertrouwen schaden en de ander het gevoel geven dat hij gemanipuleerd wordt. Een van de redenen waarom schuldgevoelens relaties kunnen vergiftigen, is omdat ze kunnen leiden tot blijvende gevoelens van wrok en wrevel.

Olijfberg-moment

Guilt tripping is geen plezierige ervaring. Zeker niet als het maakt dat je schuldig gaat voelen over het stellen van gezonde grenzen. Maar het is eenvoudigweg onmogelijk om er altijd voor iedereen te zijn. Zelfs Jezus kon niet 24/7 voor de hele wereld klaarstaan en op afroep beschikbaar zijn.

Misschien moeten we onze medemens soms dankbaar zijn voor de ervaring guilt tripping. Deze vrouw leerde me dat een Camino een Olijfberg-moment is dat je zorgvuldig moet afbakenen. Een moment om even helemaal weg te zijn van alle drukte, je ogen gericht te houden op de horizon en ‘s avonds je vermoeide voeten wat rust te gunnen. Zelfzorg heet dat. En het blijft onmisbaar, want zelfs een goede predikant is uiteindelijk maar een mens die zo nu en dan moet bijtanken.