“Zie Ik schep een nieuwe hemel en een nieuwe aarde.” Met die woorden begint het visioen van de profeet Jesaja (65:17-25), een belofte van hoop en vernieuwing. Jesaja schildert voor het volk Israël een toekomstbeeld van een nieuwe hemel en een nieuwe aarde. Visioenen – we kunnen ze beschouwen als een verre luchtspiegeling, maar ook omarmen als uitnodiging om deelgenoot te worden van Gods heilsplan voor deze wereld.
Als ziekenhuispastor heb ik vaak mogen ervaren hoe krachtig visioenen kunnen zijn, vooral bij mensen die geconfronteerd worden met langdurige ziekte. Als je wekenlang in een ziekenhuis ligt, wordt die omgeving vaak je enige realiteit. Al het andere vervaagt geleidelijk tot een illusie: het huis waar je woont, de straat waar je bent opgegroeid, de opkomende bloemen in de lente. Als de opname maar lang genoeg duurt, vinden mensen het steeds moeilijker om te geloven dat ze ooit nog op die plaatsen zullen zijn. Ze verliezen de moed.
Hoop doet leven
Soms moet je als ziekenhuispastor een beetje in de schoenen van Jesaja durven te gaan staan, door een visioen te schetsen dat de werkelijkheid van het ziekenhuis overstijgt. Het is altijd weer een wonder zo snel als mensen kunnen opleven, alleen al door weer te worden herinnerd aan de geur van hun lievelingsgerecht, de zachte stof van de sofa of de kat die zich ’s avonds spinnend op hun schoot nestelt.
Hoop doet leven, luidt een gezegde. En dat is maar al te waar: hoop is een grote bron van veerkracht, vooral op breukmomenten waarop onze eigen menselijke kracht het laat afweten. Momenten waarop we worden geconfronteerd met onze kwetsbaarheid en de gebrokenheid van deze wereld. Hoop kan concreet worden als we bereid zijn een visioen te omarmen dat onze gebroken werkelijkheid overstijgt.
Dat is waartoe Jesaja het volk Israël inspireert. Hij implementeert in hun harten een krachtig visioen.
Zie, Ik schep een nieuwe hemel en een nieuwe aarde. Wat er vroeger was raakt in vergetelheid, het komt niemand ooit nog voor de geest. Verheug je voor altijd en jubel om wat Ik schep. Ik herschep Jeruzalem in een jubelende stad en schenk haar bevolking vreugde. Dan zal Ik over Jeruzalem jubelen en me verheugen over mijn volk. Geen geween of geweeklaag wordt daar nog gehoord. Geen zuigeling zal daar meer zijn die slechts enkele dagen leeft, geen grijsaard die zijn jaren niet voltooit; want een kind zal pas sterven als honderdjarige, en wie geen honderd wordt, geldt als vervloekt. Zij zullen huizen bouwen en er zelf in wonen, wijngaarden planten en zelf van de opbrengst eten; in wat zij bouwen zal geen ander wonen, van wat zij planten zal geen ander eten. Want de jaren van mijn volk zullen zijn als de jaren van een boom; mijn uitverkorenen zullen zelf genieten van het werk van hun handen. Zij zullen zich niet tevergeefs afmatten en geen kinderen baren voor een verschrikkelijk lot. Zij zullen, met heel hun nageslacht, een volk zijn dat door de HEER is gezegend. Ik zal hun antwoorden nog voor ze Mij roepen, Ik zal hen verhoren terwijl ze nog spreken. Wolf en lam zullen samen weiden, een leeuw eet stro, net als een rund, en een slang zal zich voeden met stof. Niemand doet kwaad, niemand sticht onheil op heel mijn heilige berg – zegt de HEER.
Jesaja 65:17-25
Jesaja spiegelt de Israëlieten voor dat er een dag zal komen waarop de Babylonische ballingschap en de tocht door de woestijn nog slechts een vage herinnering zullen zijn. Eens zal God de schepping weer in evenwicht brengen, ooit zal het verloren paradijs worden hersteld.
Klimaathysterie
De profetische woorden van Jesaja zijn geen reclamepraatje om lid te worden van een bepaalde religie, maar een levende waarheid. Meer nog, we kunnen er nu al onderdeel van zijn!
Ik kom soms christenen tegen die bezorgd zijn over het feit dat ik me bezighoud met eco-theologie. “U gelooft toch niet in klimaathysterie?”, vroeg een vrouw me. Geen zorgen: ik geloof niet in klimaathysterie. Wie wordt er beter van hysterie? Het is zelden een constructief uitgangspunt. Maar gedeelde verantwoordelijkheid, dat is wel degelijk iets om in te geloven. Sterker nog: het is waartoe de Bijbel ons herhaaldelijk oproept.
Luchtspiegelingen in de woestijn
Profetische visioenen hebben de kracht om mensen te enthousiasmeren en in beweging te zetten. Maar niet als het luchtspiegelingen blijven in de woestijn, een ongrijpbare apocalyps waar je alleen maar lijdzaam op kunt wachten, tot het moment dat God ingrijpt. Het probleem met luchtspiegelingen is dat ze tot passiviteit leiden en tot het negeren van menselijke verantwoordelijkheid. Zou het niet veel beter zijn het visioen te omarmen als een uitnodiging om mee te stappen in Gods droom voor deze wereld? Hoe mooi is het dat de Schepper bij monde van de profeten zijn droom met ons deelt! De woorden van Jesaja zijn een uitnodiging aan ons om de beelden te implementeren in ons hart, ze tot deel te maken van onszelf en uit te dragen in de wereld. Zo zijn we niet langer passieve toeschouwers, maar worden we tot medescheppers van een nieuwe hemel en aarde.
Reinigingsritueel
Dat is ook waar het Johannesevangelie ons toe inspireert. Het derde hoofdstuk voert ons mee naar een zonnig tafereel. In Enon, bij Salim, strekt een waterrijk gebied zich uit langs de oevers van de Jordaan. De mensen stromen er toe om zich door Johannes de Doper te laten dopen.
Vandaag associëren we de doop vooral met een kerkelijk sacrament, maar in de tijd van Johannes de Doper is daar nog geen sprake van. De tekst (Joh. 3:22-30) spreekt van een ‘reinigingsritueel’, een begrip dat verwijst naar de joodse context waarin de doop ontstond. Zowel Johannes als veel van de mensen die toestromen om zich door hem in de Jordaan te laten dopen, hebben een joodse achtergrond. Het reinigingsritueel is hen niet onbekend. De doop herinnert hen aan de rituele wassingen tijdens religieuze ceremonies en de onderdompelingen die soms voorafgaan aan joodse tempeldiensten.
Met zijn dooppraktijk gaat Johannes verder in dat spoor, maar hij geeft er een nieuwe draai aan: het reinigingsritueel wordt voor het eerst openbaar en grootschalig ingezet als teken van bekering van zonden en vergeving.
Concurrentie
We lezen vervolgens dat er een discussie ontstaat tussen de leerlingen van Johannes en een jood. Ze wenden zich tot Johannes en zeggen: ‘Rabbi, de man die bij u aan de overkant van de Jordaan was, over wie u een getuigenis hebt afgelegd, is aan het dopen en iedereen gaat naar Hem toe!’
Welke motivatie schuilt er achter die woorden? Hoewel de dooppraktijk van Johannes de Doper vrij uniek is voor zijn tijd, gaat de discussie niet inhoudelijk daarover. Nee, het lijkt er eerder op dat er bij een aantal van zijn leerlingen een aantal alarmbellen gaan rinkelen. Aan de overkant van het water zien zij een concurrent die als overwinnaar uit de bus komt. Ze herkennen Jezus niet als onderdeel van een goddelijk visioen, omdat ze menen dat het doopritueel hen toebehoort. Hun harten en gedachten zijn bevangen geraakt door concurrentie, waardoor ze de ware betekenis van de gebeurtenissen uit het oog verliezen. Johannes de Doper herinnert hen aan het visioen:
“Een mens kan alleen ontvangen wat hem door de hemel gegeven wordt.”
Johannes 3:27
Met die woorden maakt Johannes duidelijk dat de juiste mindset niet degene is van concurreren en je plekje bevechten, maar van uitdelen van wat we hebben ontvangen. Want God is de ultieme Gever; dat begint al bij ons leven en ons eerste ademtocht. We mogen alles in dankbaarheid ontvangen, maar tegelijk beseffen dat niets ons voor altijd toebehoort.
Johannes gaat nog iets dieper in op de concurrentiegedachte. Hij doet dat door zijn positie te verduidelijken: hij is niet de Messias, maar slechts een wegbereider die voor hem is uitgezonden. Dan vertelt hij een metafoor:
“Een bruidegom krijgt de bruid; de vriend van de bruidegom staat te luisteren en hij is blij als hij de stem van de bruidegom hoort. Zo vergaat het ook mij: mijn vreugde is volkomen. Hij moet groter worden en ik kleiner.”
Johannes 3:29-30
Makkelijk gezegd, maar misschien toch iets minder makkelijk gedaan. Zou dat voor Johannes gelden? Bijbelteksten verraden zelden de achterliggende gedachten, gevoelens of worstelingen van de Bijbelse personages. Als we niet in hun huid kruipen of in hun schoenen gaan staan, dan gaan we gemakkelijk voorbij aan hun menselijkheid. Dan lijken het al snel heiligen die ver boven onze realiteit verheven zijn. Niets is minder waar. De gezalfden die ons voorgingen hebben deel uitgemaakt van deze wereld, en de pijn ervan gedragen.
Kleiner worden
Johannes de Doper is niet de meest competitieve figuur. We kennen hem als een einzelgänger; iemand die in de woestijn leefde, een mantel van kameelhaar droeg en zich voedde met sprinkhanen. Met Johannes’ uittocht uit de woestijn begint zijn missie. Geen kleine missie – drommen mensen stromen toe om zich door hem te laten dopen. Toch ontkent hij keer op keer dat hij de Messias is en verwijst hij naar iemand die na hem zal komen: “Hij moet groter worden en ik kleiner.”
Worden wij soms ook op dat vlak beproefd – in de moed om kleiner te worden, zodat onze naaste groter kan worden? Dat is misschien wel een van de moeilijkste beproevingen die God ons kan geven. Kleiner worden opdat iemand anders groter kan worden: dat is de orde omgekeerd. De wereld op haar kop. We leven immers in een wereld die erop gericht is dat alles moet groeien. Groter worden, belangrijker, imposanter. Fake it until you make it, bevecht je plekje, zorg dat je tot de winnaars behoort. Dat zijn de waarden van deze wereld.
Bekering is meer dan spijt
Daarmee komen we bij een rode draad die de Bijbel doorweeft: bekering (teshuva) is meer dan simpelweg spijt hebben, het is een drastische ommekeer. Je zou zelfs kunnen zeggen: een omkering van de wereldlijke orde. Het is de switch naar een Koninkrijk waar de kleinsten de grootsten zullen zijn, en de meest wijze zal zijn als een kind (cf. Mattheüs 18:1-4).
Kleiner worden zodat een ander kan groeien. Misschien is dat ook wel de uitdaging waar wij vandaag voor staan. Misschien worden we er wel mee geconfronteerd dat onze rol uitgespeeld raakt; dat we het stokje moeten overdragen aan anderen. Wie weet voelen we afgunst in ons hart als iemand anders begaafder, mooier of succesvoller lijkt dan wij. Misschien is het alsof het geluk altijd andere mensen uitkiest om bij te wonen.
Zulke dingen kunnen ons leven moeilijk maken. Veel mensen lijden onder het gevoel dat ze voor deze samenleving hun nut of waarde hebben verloren. Laten we eerlijk zijn: dat raakt aan je eigenwaarde. Nodig zijn is een basisbehoefte. Niemand wordt graag naar de zijlijn geschoven; vrijwel iedereen verlangt ernaar om een betekenisvolle rol te kunnen vervullen. Ongetwijfeld verschilde Johannes in dat opzicht weinig van ons. En wat doe je dan, als je merkt dat je ster begint te verbleken?
Katnut
Daar staat hij dan, langs de over van de Jordaan: Johannes de Doper. Hij ziet dat de mensen de Jordaan oversteken, richting Jezus. Als een bruid die zich verheugt op de ontmoeting met haar bruidegom. Johannes beseft dat hij niet meer is dan de vriend van de bruidegom. Zijn rol is uitgespeeld. Zijn volgelingen merken het ook op, maar ze zijn niet in staat het totaalplaatje te overzien. Hun woorden lijken een aansporing: “Dat laat je toch niet zomaar gebeuren? Doe iets tegen die Man aan de overkant, die je doopritueel heeft gekaapt!” Maar Johannes antwoordt: “Mijn vreugde is volkomen. Hij moet groter worden en ik kleiner.”
Met die woorden herinnert Johannes hen niet alleen aan de juiste weg, maar ook aan het belang van nederigheid en bescheidenheid tegenover God. In de joodse mystieke Chabad-traditie wordt dat concept katnut genoemd: het besef van onze menselijke kleinheid en van de grootsheid van onze Schepper. Waarom is dat belangrijk? Nederigheid baant de weg naar overgave. Wanneer we bereid zijn onze maskers af te leggen, onze leugens te doorzien en onze idolen te verbranden, ontstaat er ruimte om onze blik naar de hemel te richten en deel te worden van Gods grotere visioen.
Johannes de Doper geeft gestalte aan dat principe. Hij had zich kunnen tooien met de eer van de Messias, maar zwicht geen enkel moment voor grootheidswaanzin. Johannes wil geen enkel ander zelfbeeld aanvaarden dan dat van een dienaar in het grotere heilsplan van God; een druppel in de oceaan van Gods goedheid.
Nieuwe hemel en aarde
Daarmee keren we terug tot dat mooie visioen van Jesaja. “Zie, Ik schep een nieuwe hemel en aarde. Aan wat vroeger was, zal niet meer worden gedacht.” Ooit zal het verloren paradijs worden hersteld. Elke traan zal worden gedroogd, niemand zal voortijdig sterven, ieder zal de vruchten van zijn arbeid genieten, en geweld, gevaar en oorlog zullen slechts vage herinneringen zijn. Wolf en lam zullen samen weiden, de leeuw zal stro eten naast het rund, en de slang zal zich voeden met het stof.
Sommige dromen zijn te mooi om onwerkelijk te blijven. Jesaja en Johannes de Doper zagen niet op de aardse illusies rondom hen, maar ze omarmden een groter visioen. Ze werden onderdeel van Gods droom van een nieuwe hemel en aarde, en gaven er gestalte aan. Hun verhalen hebben al ontelbare generaties geïnspireerd. Ook voor ons vandaag zijn ze een krachtige oproep om onze kleinheid te erkennen, nederigheid te omarmen en ruimte te geven aan alles wat groeit en bloeit.
Advent is uitzien naar het Licht van Christus, dat doorbreekt in de duisternis van onze wereld. Laat deze derde zondag van Advent een unieke kans zijn om het visioen in ons hart te sluiten. Om het te koesteren en te overdenken, zodat het onderdeel wordt van onszelf. Dan hoeven we niet langer te wanhopen over het lot van deze wereld, maar worden we belichaamd door Gods hoop en genade – in navolging van Jezus en alle profeten en gezalfden die ons zijn voorgegaan. Dit is de tijd om op te staan uit de puinhopen van deze wereld, en medescheppers te zijn van een nieuwe hemel en aarde. Laat het de droom zijn die ons verbindt en voor altijd drijft.
Moge het licht van Christus ons leiden, en overvloedige zegen en wijsheid schenken. Amen.
Dit is de tekst van de preek in WTS Vilvoorde, derde zondag van Advent B-jaar, zondag 17 december 2023.
Geef een reactie