Hoe vind je richting in een tijd waarin alles tegelijk onder druk staat: klimaat, samenleving, toekomst?
Die vraag stond centraal tijdens ‘Atlas voor Morgen’, een bijeenkomst van KU Leuven en het Davidsfonds op 20 april 2026.
Ook ik was uitgenodigd om bij te dragen. Niet met cijfers of technologieën, maar met een ander kompas: de vraag wat zorg voor de aarde van ons mensbeeld vraagt. En wat we kunnen leren van de stem die Paus Franciscus de wereld naliet.
Ontmoeting met Franciscus in Rome
Paus Franciscus stierf in 2025. Het jaar dat hij zelf had uitgeroepen tot Jubeljaar, onder het motto ‘Pelgrims van de hoop’, werd zijn laatste levensjaar.
Ik ontmoette hem in 2021, tijdens een audiëntie met de redactie van Tertio in het Vaticaan. We zaten in een zaal vol pracht en praal. Maar de man die binnenkwam, doorbrak dat decor bijna onmiddellijk. Hij glimlachte, schudde handen, nam de tijd.
Eén beeld staat sindsdien op mijn netvlies gegrift. Het oversteeg onze handdruk, of de pauselijke zegening van ons maandblad. Het was het moment dat Franciscus een zwangere vrouw in het gezelschap zag staan. Hoewel hij al op leeftijd was, boog hij zich naar haar toe. Hij legde zijn handen om haar buik en zegende het kind. Even viel alles stil.
Web van onderlinge verbondenheid
Dat moment tekent Franciscus ten voeten uit: geen alleenheerser op een Roomse troon, maar een stem die opkwam voor, zoals hij het verwoordde, ‘de schreeuw van de armen’ en ‘de schreeuw van de aarde’.
Wat inspireerde hem? Niet alleen was hij als jezuïet geoefend in onderscheiding, maar bovenal getuigde hij van een diepgaand relationeel denken.
Paus Franciscus dacht in verbanden. Net als zijn naamgenoot Franciscus van Assisi, acht eeuwen eerder, zag hij de werkelijkheid als een web van onderlinge verbondenheid.
De klimaatcrisis is nooit alleen een klimaatcrisis. Het is tegelijk een crisis van vervuiling, van ongelijkheid, van een economie die geen grenzen kent. Die lijnen lopen niet naast elkaar, maar zijn onderling vervlochten.
En dat geldt ook voor ons eigen leven. Het is een hardnekkige illusie dat wij goed kunnen leven, terwijl onze manier van leven anderen schaadt. Er is maar één ecosysteem. En daar staan wij niet boven, maar zijn wij onderdeel van.
Alles wat wij doen, keert uiteindelijk terug tot ons.
Als we werkelijk zoeken naar het goede leven, niet alleen voor onszelf, maar voor al wat leeft, dan vraagt dat iets van ons bewustzijn. Van onze keuzes. Steeds opnieuw zouden we onszelf de vraag moeten stellen: Wat is de impact van wat ik doe op de ander?
De erfenis van paus Franciscus
Paus Franciscus werd door velen geliefd. Niet alleen binnen de Kerk, maar ver daarbuiten. Atheïsten, agnosten, gelovigen uit andere tradities, klimaatactivisten, wetenschappers en bezorgde (groot)ouders: ze herkenden iets in zijn stem.
Omdat hij sprak over wat ons allemaal aangaat.
Die boodschap kreeg vorm in een reeks teksten die inmiddels tot zijn nalatenschap behoren.
In Laudato si’ (2015, pdf) legt hij de vinger op de wonde: de ecologische crisis is geen losstaand probleem, maar een web van met elkaar verweven crises—ecologisch, sociaal, economisch en spiritueel. Tegelijk wijst hij een weg vooruit, in de richting van wat hij ‘integrale ecologie’ noemt.
Met Fratelli Tutti (2020, pdf) verbreedt hij dat perspectief. Hij pleit voor een cultuur van ontmoeting, voor dialoog over grenzen van religie en overtuiging heen, en voor een wereld waarin broeder- en zusterschap geen abstract ideaal blijft, maar politieke en sociale realiteit wordt.
In Laudate Deum (2023, pdf) klinkt een andere toon. Urgenter, scherper. Acht jaar na Laudato si’ maakt hij de balans op, en die is ontnuchterend. Juist die felheid maakte dat het document minder weerklank vond. Comfortabel is Laudate Deum niet, maar wel beklijvend actueel.
Reacties op Laudato si’
Na afloop van de lezing kwamen mensen naar me toe.
“Ik heb weinig meer met Rome,” zei een man, “maar ik wist niet dat Paus Franciscus zich zo met de wereldproblematiek bezighield.”
Een vrouw vulde aan: “Ik vond hem altijd al een goede paus, maar ik had geen idee dat Laudato si’ over het klimaat ging. Bij zo’n Latijnse titel denk je toch eerst aan een kerkelijk document.”
Even later sprak ik een jonge journalist. Ze had hem in 2025 opgebaard zien liggen, tijdens haar werk voor Gazet van Antwerpen. “Die beelden,” zei ze, “die raak je niet meer kwijt.”
Wat me trof in die gesprekken, was niet alleen de waardering, maar vooral de afstand. Alsof zijn boodschap wel werd gevoeld, maar nooit echt was doorgedrongen.
Vergeet mij niet
Waarschijnlijk zou Paus Franciscus zichzelf ook niet zo willen terugzien. Niet als een paus van documenten en titels, maar als iemand die naast mensen stond. Aan de rafelranden van de samenleving. Schouder aan schouder met wie zelden gehoord wordt.
En niet te vergeten als een paus die bleef aandringen op synodaliteit: een kerk die niet van bovenaf wordt bestuurd, maar samen op weg gaat. Als een luisterende, lerende, zoekende gemeenschap. Dat klinkt ook door in het thema dat hij zijn laatste levensjaar gaf: Pelgrims van de hoop.
Afgelopen week zei een marktkoopman tegen mijn zoon, die als stagiair foto’s kwam maken: “Vergeet mij niet.”
Noli me oblivisci. Het had zomaar de laatste exhortatie van Franciscus kunnen zijn; het document dat hij niet meer heeft kunnen schrijven.
De vragen waarvoor hij zijn stem verhief, zijn niet verdwenen. Integendeel: ze worden urgenter. Reden te meer om het geluid van Laudato si’ niet te laten verstommen.
Geef een reactie