Vandaag is het Eeuwigheidszondag, een bijzondere dag in protestantse kerken. We herdenken degenen die ons zijn ontvallen en reflecteren op de betekenis van ons eigen leven. Het is een dag van rouw, maar ook van hoop. In deze tijd van het jaar, waarin de natuur zich terugtrekt en loslaat, worden we herinnerd aan onze eigen vergankelijkheid. Als alles voorbijgaat, wat blijft er dan over?
Mensen verschillen in geloof, cultuur en verhalen. Maar één waarheid verbindt ons: we zijn sterfelijk. Ons leven op aarde is tijdelijk, hoe uniek onze reis ook is. In een cultuur gericht op vooruitgang en controle voelt sterfelijkheid vaak ongemakkelijk. Zoals Youp van ’t Hek ooit zei: “Iedereen wil oud worden, maar niemand wil het zijn.”
En toch, als we goed luisteren, kan vergankelijkheid ons iets kostbaars leren. In 1 Korinthe 13 herinnert Paulus ons aan wat er werkelijk toe doet: geloof, hoop en liefde – en de meeste daarvan is de liefde. Wanneer we het gevoel hebben dat de dood nog ver weg is, jagen we vaak talloze doelen na. We streven naar rijkdom, succes en status, en we vullen onze vrije tijd met sport of sociale media. Maar op het moment dat alle aardse schillen wegvallen, komt de essentie van het leven meer naar de oppervlakte. Niet wat we hebben bereikt, maar wie we liefhadden en wie ons liefhadden, geeft ons leven betekenis.
Overgave en vertrouwen
Twee jaar lang had ik het voorrecht om als ziekenhuispastor te werken bij ziekenhuis AZ Monica in Deurne. In mijn werk ontmoette ik veel mensen op de grens van leven en dood. Zo was er die oude man die stralend op zijn sterfbed lag. Zijn lichaam was broos, maar zijn geest helder. Toen ik vroeg of hij klaar was om te sterven, keek hij me vredig aan en zei: “Ja.” Alles aan hem straalde overgave uit.
Zijn vertrouwen deed me denken aan de woorden van Jezus aan het kruis: “Vader, in Uw handen beveel ik mijn geest.” Die woorden spreken van ultiem vertrouwen: dat we zelfs in de dood geborgen zijn in iets groter dan wijzelf. Maar overgave is niet altijd gemakkelijk. Voor sommigen is sterven een moment van rust, voor anderen een strijd vol angst en spijt. Als het einde nadert, komen we voor de vraag te staan: aan wie of wat geven we ons over?
Overgave klinkt misschien prachtig, maar het kan een serieuze uitdaging zijn. Wat me in mijn tijd als pastor is opgevallen, is hoe waar de woorden van Paulus zijn, als hij zegt:
“Nu zien we nog maar een afspiegeling, een raadselachtig beeld, maar straks staan we oog in oog. Nu is mijn kennen nog beperkt, maar straks zal ik volledig kennen, zoals ik zelf gekend ben. Dit is wat blijft: geloof, hoop en liefde, deze drie, maar de grootste daarvan is de liefde.” (1 Korinthe 13:12-13)
Als ik iets meeneem uit mijn ervaringen als ziekenhuispastor, dan is het dit: uiteindelijk draait alles om de liefde. Sterven gaat gepaard met een paradox. We komen in deze wereld naakt en kwetsbaar, afhankelijk van de liefde en zorg van anderen. Ons hele leven lang doen we ons best om zo onafhankelijk mogelijk te zijn en onszelf te ontwikkelen tot zelfstandige individuen, los van anderen. Maar als we sterven, keren we terug tot de staat waarin we ooit geboren zijn: naakt, kwetsbaar en broos. Als alles wegvalt, is dat wat er echt toe doet: de liefde en nabijheid van anderen.
Je levensverhaal afronden
Mijn grootvader Franciscus Keasberry had een intens en bewogen leven geleid als beroepsmilitair in Nederlands-Indië, de plek waar zijn leven begon. Voordat hij stierf, verkeerde hij in een andere wereld. “Kijk toch uit voor de hond,” waarschuwde opa wanneer we zijn ziekenhuiskamer binnenkwamen. “Je trapt hem bijna op zijn staart.” Wij konden de hond niet zien, net zo min als het grote boek dat opa in zijn handen hield. Dagenlang was hij aan het schrijven. Op een dag zette hij de laatste punt en sloot het boek resoluut. Het was de laatste keer dat ik opa in levende lijve zou zien.
Mensen zijn verhalende wezens. De Britse socioloog Anthony Giddens verwoordt het treffend:
“Iemands identiteit is niet te vinden in gedrag, noch – hoe belangrijk dit ook is – in de reactie van anderen, maar in het vermogen een bepaald verhaal gaande te houden.”1
Wanneer we sterven, kijken we vaak terug op ons levensverhaal: wat hebben we gegeven, wat hebben we ontvangen? Soms sluiten mensen hun verhaal in vrede af; soms blijven er openstaande hoofdstukken, zoals verbroken familiebanden of onvervulde dromen. Eeuwigheidszondag nodigt ons uit om na te denken over wat écht belangrijk is. Kunnen we de moed vinden om vergeving te schenken of een eerste stap te zetten naar herstel?
De kracht van rituelen
In het ziekenhuis merkte ik hoe rituelen troost kunnen bieden in moeilijke tijden. Een ziekenzegening, een gebed, of het aansteken van een kaars kan een ruimte van rust creëren. Een jonge rockgitarist vond hoop in meditatie. Een Franstalige vrouw vond rust door haar rozenkrans zachtjes door haar vingers te laten glijden. Weer andere patiënten vroegen me om een kaarsje voor hen te branden in de kapel van het ziekenhuis. Rituelen geven woorden aan wat onzegbaar is en helpen mensen om zich voor te bereiden op wat komen gaat.
Voor jongere generaties, die vaak nauwelijks geworteld zijn in religieuze tradities, kan het lastig zijn om de juiste woorden te vinden. Maar ook zij, als ze met de dood geconfronteerd worden, hebben dezelfde grote vragen. Is er iets na de dood? Waarom zijn we hier? Waar kunnen we steun en hulp vinden? Eeuwigheidszondag herinnert ons aan het belang van rituelen. Samen kunnen we daarin troost en steun vinden – juist wanneer woorden tekort schieten.
Een gesprek over de liefde
Nog altijd zie ik haar zó voor me: de vrouw die na een kerkdienst naar me toekwam. Aarzelend vroeg ze: “Geloof je in het leven na de dood, of houden moderne theologen zich daar niet meer mee bezig?” Ze bleek weduwe te zijn. “Jazeker”, zei ik, “Ik geloof in leven na de dood. Zal ik eens iets vertellen?” Ik nodigde haar uit om te gaan zitten, en vertelde haar over de bijna-doodervaring die mijn leven voorgoed veranderde. De vrouw luisterde aandachtig, en na afloop zag ik een traan in haar ogen glinsteren. “Dank je wel,” zei ze zacht. “Mag ik je een knuffel geven?”
Het delen van mijn verhaal was een troost voor deze vrouw. Door de dood te zien als een overgang in plaats van als een definitief afscheid, vond ze de moed om het leven weer te omarmen. Ik kan hier niet te diep ingaan op mijn bijna-doodervaring, maar ik vertel er meer over in het tv-programma De Nachtzoen. De belangrijkste boodschap die ik mee kreeg voordat ik terug naar de aarde ging, is wel de moeite waard om te delen:
“Onthoud één ding: hier draait alles om ware aanbidding. En ware aanbidding, dat is alles wat voortkomt uit liefde. Alleen alles wat je uit liefde doet, zul je straks kunnen meenemen. Al het andere zal verdwijnen.”
Wat blijft is de liefde – dat is wat Paulus ook zei. Maar juist dat is waar het in religie zo ontzettend vaak misgaat. Onlangs las ik het boek ‘Mantel van angst‘ van Inge Boscha, een aangrijpend relaas over religieus trauma. Te veel mensen voelen zich neergedrukt door angst. Groepsdruk, machtsmisbruik en manipulatie, vrees voor een wraakzuchtige God, de angst voor de hel – het zijn maar al te vaak ontwrichtende ervaringen. Als dat herkenbaar is, kan het heilzaam zijn om de onderstaande teksten op je in te laten werken:
- “God is liefde. Wie in de liefde blijft, blijft in God, en God blijft in hem.” (1 Johannes 4:16)
- “Er is in de liefde geen vrees, maar de volmaakte liefde drijft de vrees uit.” (Johannes 4:18-19)
- Liefde is het hoogste gebod. Jezus herleidde de volledige joodse wet (613 mitswot) tot de essentie: liefde – tot God, je naaste en jezelf. (Mattheüs 22:36-40)
- In de liefde is de wet vervuld: “Zijt niemand iets schuldig dan elkander lief te hebben; want wie de ander liefheeft, heeft de wet vervuld.” (Romeinen 13:8-10)
Onze motivatie om te geloven moet niet voortkomen uit angst of dwang, maar uit een passie en een diep verlangen om te groeien in de liefde, en zo steeds meer gelijkvormig te worden met onze Schepper.
De moed om je ervaringen te delen
Eeuwigheidszondag doet ons nadenken over hoe belangrijk het is om openhartig te spreken over de dood. De vrouw aan wie ik mijn bijna-doodervaring vertelde, ging haar hele leven naar de kerk, maar had zelden iets gehoord over rouwverwerking of het hiernamaals. De dood staat meestal niet bovenaan het lijstje van predikanten en pastores; velen kiezen liever voor iets luchtigers.
De kloof tussen wetenschap en religie zorgt soms ook voor verwarring. Sommige wetenschappers verkopen hun atheïsme bijna als een feit, wat ertoe leidt dat mensen denken dat een hiernamaals onwetenschappelijke onzin is. Aan de andere kant heb je predikanten die zich vastbijten in theologische concepten zoals oordeel, hemel en hel. Beide kanten zijn te beperkt, en doen geen recht aan de complexe menselijke ervaringen rond sterven en rouw. Het is belangrijk om een taal te vinden om woorden te geven aan de brede rijkdom van onze ervaringen. Zo kunnen we elkaar beter begeleiden in het omgaan met gevoelens van rouw en verlies.
Het is hoopvol dat steeds meer mensen de moed hebben om taboes rondom de dood te doorbreken. Neem bijvoorbeeld cardioloog Pim van Lommel, die zich verdiept in bijna-doodervaringen. Zijn artikel in The Lancet in 2001 heeft veel mensen bereikt. Neuroloog Steven Laureys publiceerde onlangs het boek ‘Bijna Dood‘. Het geeft woorden aan “een van de meest aangrijpende gebeurtenissen die een mens kan meemaken“, zoals Laureys het verwoordt.
Wat blijft is de liefde
Liefde is de essentie. Dat is bovenal waar Eeuwigheidszondag ons aan herinnert. Jezus toonde dat de dood niet het einde is, maar een overgang naar een nieuw begin. Zoals bladeren vallen om de grond te voeden, zo brengt sterven nieuw leven voort. Sterven, uiteenvallen en verrijzen: in die goddelijke cyclus van het leven geloven christenen dat Jezus ons is voorgegaan.
Wanneer we sterfelijkheid omarmen, worden we herinnerd aan wat werkelijk telt: liefde, verbondenheid, en de moed om los te laten. Laten we dat samen vieren en gedenken, vandaag en alle dagen die ons gegeven zijn. Amen.
- Giddens, Anthony. Modernity & Self Identity. Self and Society in the Late Modern Age, Polity Press, Cambridge, 1991, blz. 54. ↩︎
Deze tekst werd geschreven als preek voor de protestantse Johanneskerk in Genk op Eeuwigheidszondag, 24 november 2024.
Eeuwigheidszondag, ook wel bekend als Saecula Saeculorum, markeert in veel protestantse kerken de laatste zondag van het kerkelijke jaar en valt net voor de aanvang van de adventsperiode. Deze zondag wordt soms aangeduid als voleindingszondag of als de oudejaarsdag van de kerk.
Geef een reactie