De internationale Dag van de Rechten van het Kind (20 november) herinnert elk jaar opnieuw aan de noodzaak om jongeren te steunen in een onzekere wereld. Sofi Van Ussel, directeur van de katholieke jongerenbeweging Kamino (voorheen IJD), gaf die dag de lezing ‘Influencers van Vrede’ aan de Universiteit Antwerpen. Een krachtige boodschap over het belang van intergenerationele dialoog, en hoe jongeren vredestichters kunnen zijn.
“We leven niet in een tijdperk van veranderingen, maar in een verandering van tijdperk”, sprak paus Franciscus tijdens een toespraak in Florence in Italië. Maar over welke veranderingen gaat het precies, en wat is de impact daarvan op jongeren?
Opgroeien in een wereld vol onzekerheid
De nieuwsberichten die ons dagelijks bereiken, geven weinig reden tot optimisme. Op het vlak van klimaat, geopolitieke verhoudingen en gelijke verdeling staat de wereld voor grote uitdagingen. Drie recente voorbeelden:
- In Spanje eiste het weerfenomeen DANA in oktober 224 levens, waarvan negen kinderen.
- In de Gazastrook kostte het conflict tussen Israël en Palestina volgens UNICEF al 35.000 mensen het leven, waaronder 14.100 kinderen.
- De oorlog in Oekraïne bracht een enorme vluchtelingenstroom op gang. Halverwege 2023 waren al 5,9 miljoen mensen Oekraïne ontvlucht. Hele gezinnen verloren hun thuis en moeten elders een nieuw bestaan zien op te bouwen.
Maar ook dichter bij huis leeft onzekerheid. “Jongeren hebben te maken met onzekerheid over werk”, constateert Van Ussel. “Gaan ze werk vinden, en hoe combineren ze hun work-life balance?” Bestaande structuren schuiven, en voor veel jongeren is de toekomst een groot vraagteken. Vijf belangrijke trends die het leven van jongeren vandaag tekenen:
1. Onzekerheid
Jongeren worden vaak “kinderen van de crisis” genoemd. Ze groeien op in een wereld waar alles schommelt: van de economie tot het klimaat en ook nog geopolitieke problemen. Volwassenen zijn vaak geneigd om jongeren te willen beschermen en geruststellen, maar jongeren moeten ook leren hoe ze met onzekerheden kunnen omgaan.
2. Eenzaamheid
Eén op de twee jongeren voelt zich eenzaam. Dat blijkt uit recente cijfers in België, terwijl Nederlandse cijfers zelfs melding maken van tweederde van de jongeren. Digitale media en social media lijken sociaal, maar ze zorgen vaak voor isolement en oppervlakkige gesprekken.
3. Mentale gezondheid
Jongeren geven steeds vaker aan dat ze kampen met psychische problemen zoals angst en depressie. Van Ussel bepleit dat volwassenen een actievere houding moeten aannemen die niet alleen helpt, maar jongeren ook leert om hun innerlijke kracht te vergroten.
4. Identiteit en zingeving
Veel jongeren worstelen met vragen als: Wie ben ik? Wat maakt mijn leven waardevol? De zoektocht naar identiteit neemt toe. Veel jongeren groeien op zonder religieus kader, maar verlangen wel naar gezamenlijke doelen en gemeenschapsvorming. Dit tijdperk wordt niet voor niets “het tijdperk van de authenticiteit” genoemd. Jongeren zoeken naar een authentiek verhaal en naar een levensbeschouwelijke identiteit, vaak los van traditionele religieuze structuren.
5. Behoefte aan verbinding
Jongeren verlangen naar een wereld waar empathie en teamwork de norm zijn. Die groeiende polarisatie in de samenleving maakt die wens urgenter dan ooit.
Kinderrechten: meer dan politiek of ideologie
“Stigmatisering begint al in de kleuterklas. De vraag is: hoe van wij daarmee om?”
Het eerste verdrag over kinderrechten kwam tot stand in 1924, na de ellende van de Eerste Wereldoorlog. Veel kinderen leefden in armoede of waren wees, en kregen nauwelijks bescherming. In 1989, na vele jaren van ontwikkeling, stemden 196 landen voor het Verdrag inzake de Rechten van het Kind. Op 20 november dat jaar werd het verdrag officieel goedgekeurd door de VN. Tot nu toe hebben de VS dat verdrag nog steeds niet getekend, naar verluidt omdat het niet aansluit bij hun nationale wetten.
De rechten van kinderen zijn van groot belang, zeker in tijden van onzekerheid. De harde waarheid is dat kinderen vaak als eerste het slachtoffer worden van geweld en ongelijkheid. “Stigmatisering begint al in de kleuterklas”, benadrukt Van Ussel. “De vraag is: hoe gaan wij daarmee om?” Aan de ene kant is het zaak om zwart-witdenken te vermijden en de balans te bewaren. Anderzijds valt het niet te ontkennen dat kinderen vaak als menselijk schild worden gebruikt en de hardste klappen opvangen.
Kinderrechten verdedigen gaat verder dan politiek en ideologie. Of het nu gaat om Israëlische en Palestijnse kinderen, Oekraïense vluchtelingen of gewoon de kinderen in onze buurt—iedereen verdient bescherming, onderwijs en zorg. Dat is waar de echte uitdaging begint: stoppen met oordelen en beginnen met verbinden. “Als jeugdwerkers moeten we opkomen voor de rechten van het kind, en die worden geschonden,” zegt Van Ussel. “Die rechten zijn even belangrijk voor Israëlische als voor Palestijnse kinderen. Wij doen ons best om die te verdedigen zonder te raken aan de aard van het conflict.”
Een universeel verhaal voor alle kinderen
De rechten van het kind bieden een overkoepelend verhaal dat mensen kan verenigen. Het is best een uitdaging om met kinderen over hun rechten te praten zonder te polariseren. Maar kunnen jongeren, ondanks alle onzekerheid om hen heen, ook vredestichters zijn? Vrede is meer dan de afwezigheid van geweld, benadrukt Van Ussel. Er moet ook iets constructiefs aanwezig zijn voor echte vrede, zoals gelijkwaardige relaties. Vredeseducatie is essentieel en moet jongeren helpen om zich te ontwikkelen als vredestichters.
Inner Development Goals
Als je zoiets van de grond wilt krijgen, heb je een helder en inspirerend kader nodig. De Inner Development Goals bieden dat. In 2020 kwamen de Verenigde Naties samen met bedrijven tot de constatering dat een duurzame toekomst onbereikbaar blijft zolang er niet wordt geïnvesteerd in de innerlijke groei van elk individu. Wat houdt dat concreet in? De centrale gedachte is dat collectieve gedragsverandering niet van buitenaf kan worden opgelegd; het moet van binnenuit komen. De Inner Development Goals vormen een framework dat mensen uitnodigt om duurzame waarden te omarmen, ongeacht hun overtuigingen of levensvisies. Centraal staan vijf dimensies: zijn, denken, zich verhouden, samenwerken en handelen. Elke dimensie is verbonden met bepaalde waarden en skills die mensen op weg helpen om een betekenisvolle impact te maken.
Spirituele ontwikkeling als sleutel
“Het is vanuit een diep doorleefde spiritualiteit dat ik de andere opvatting kan ontvangen.”
Spirituele ontwikkeling is een belangrijke basis voor duurzame waarden en wereldvrede. Van Ussel pleit ervoor om jongeren te helpen ontdekken wie ze zijn, zonder daar een oordeel over te hebben. “We moeten niet proberen te overtuigen, maar vragen stellen zoals: Waar kies jij voor?” Dialogen zoals gesprekken tussen verschillende generaties kunnen jongeren aansporen om na te denken over vragen als: Waarom ben ik hier? en Wat kan ik bijdragen aan de wereld? Jongeren hebben de daadkracht om een nieuwe toekomst te creëren. Oudere generaties kunnen hun daarbij helpen met hun wijsheid.
Zelf getuigt ze tijdens haar lezingen authentiek over haar christen zijn, zonder de verbinding met de ander uit het oog te verliezen. “Mijn eigen levensbeschouwelijke overtuiging is de voorwaardenscheppende context om de ander authentiek te kunnen ontmoeten”, meent Van Ussel. “Mijns inziens is mijn getuigenis en wie ik ben belangrijker dan wat ik zeg. Die twee gaan hand in hand. Het is vanuit een diep doorleefde spiritualiteit dat ik de andere opvatting kan ontvangen.”
Werken aan een luistercultuur
Juist in tijden van post-truth zijn jongeren kwetsbaar en onzeker. In een wereld van desinformatie weet vrijwel niemand meer wat te geloven. Sociale media bevorderen een cultuur waarin zenden prevaleert boven luisteren en ontvangen. In de bedrijfswereld mislukt 82 procent van de innovaties, voornamelijk omdat mensen niet meer verbonden zijn met een gezamenlijk verhaal, en omdat ze steeds minder geneigd zijn naar elkaar te luisteren. “De groeiende polarisering duwt mensen uit elkaar”, constateert Van Ussel. Dat is waarom authenticiteit en openheid zo belangrijk zijn, juist nu.
Naast een cultuur van vrede is werken aan een luistercultuur een onmisbare sleutel. Spirituele groei vraagt van mensen om het eigen ego te overstijgen en werkelijk te leren luisteren naar anderen. Otto Scharmer is docent organisatiestudies aan de Massachusetts Institute of Technology (MIT). Hij bepleit dat mensen zich drievoudig zouden moeten ontwikkelen: naar een open mind, open heart en open will. Deze drie pijlers – een open geest, hart en wil – dragen bij aan het ontwikkelen van een open en empathische luisterhouding.
Slimme netwerken bouwen
“Het is tijd om slimme netwerken te bouwen waarin iedereen zich gezien en gehoord voelt.”
Jongerenbeweging Kamino is bezig met het opzetten van architecturen en slimme netwerken samen met jongeren. Zo’n aanpak kan tegengif bieden aan de oprukkende angstcultuur. Onze moderne samenleving kampt met een vertrouwenscrisis als het gaat om instituties en traditionele structuren. Veel mensen hebben hun vertrouwen in politieke partijen, gevestigde religie, multinationals, overheden en de rechtspraak verloren. “Het is tijd om slimme netwerken te bouwen waarin iedereen zich gezien en gehoord voelt”, stelt Van Ussel. “Door samen te werken aan een gedeeld verhaal, kunnen we conflicten overstijgen en vertrouwen herstellen in een wereld die schreeuwt om verbinding.”
Dialoog en co-creatie zijn krachtige instrumenten om het verloren vertrouwen weer op te bouwen. Juist op dit gebied opent de intergenerationele dialoog de deur naar mogelijkheden: oud en jong kunnen hun wijsheid delen om samen een duurzame toekomst te creëren. Co-creatie is de lijm die het vertrouwen tussen mensen versterkt, waardoor conflicten afnemen. Terwijl je samen aan een verhaal werkt, ontwikkel je het vermogen om om te gaan met tegenstellingen, wat leidt tot een diepere verbondenheid en begrip.
Vrijheid van godsdienst en ontschotting
“Vooroordelen maken het lastig om kinderen goed te begeleiden.”
Volgens de Kinderrechten hebben kinderen recht om hun eigen levensovertuiging, gedachten en meningen te vormen (art. 14). Dat impliceert dat kinderen het recht hebben om te kiezen wat ze willen geloven, weliswaar met begeleiding van hun ouders.
Voor oudere generaties kan het soms lastig zijn om hier onbevangen mee om te gaan. “Kinderen krijgen vaak allerlei vooroordelen mee, wat het lastig maakt om ze goed te begeleiden,” zegt Van Ussel. Zelf geeft ze catechese aan jongeren, maar de nadruk ligt allang niet meer op lesgeven. Echte ontmoetingen staan centraal, evenals het aanmoedigen van de eigen zoektocht van jongeren. “We geloven in jongeren die geloven, maar iedereen heeft zo zijn eigen geloof”, verduidelijkt Van Ussel.
Een belangrijk woord hierin is ontschotting. Want zoals het Engelse gezegde zegt: it takes a village to raise a child. Het opvoeden van een kind is teamwork. Voor een goede spirituele ontwikkeling en vredeseducatie is het van belang om scheidingsmuren en schotjes weg te nemen en samen te werken met andere partijen.
Hoop: de wegwijzer naar vrede
Van Ussel introduceert een drielaagse visie op hoop die zowel jongeren als volwassenen kan inspireren om te geloven in een betere wereld.
- Ik hoop dat het mogelijk is.
- Ik doe mijn best om het te realiseren.
- Ik durf te vertrouwen, ondanks alles, dat het goed komt.
In dat laatste zit een element van overgave, iets dat je samen overstijgt. Dat kun je spiritueel duiden, maar het geldt ook voor het recht van elk kind op veiligheid. Dat gaat verder dan internationale verdragen; het is verweven met ons dagelijks leven – met klassen waarin iedereen wordt omarmd en in gesprekken waarbij de stemmen van jongeren écht gehoord worden.
Zoals de Inner Development Goals duidelijk maken: de weg naar een betere wereld begint bij onszelf. Hoe kunnen we verwachten dat kinderen vredestichters worden, als wij niet het juiste voorbeeld geven? Vorming van jongeren gaat verder dan een kinderrechtenverdrag; het is een investering in de vreedzame toekomst die we samen kunnen creëren. Ale doemverhalen ten spijt, blijft dat toch iets om in te geloven.
De lezing ‘Influencers van vrede’ is onderdeel van Vorming Vrede en Burgerschap. Het najaarsprogramma van 2024 bevatte interactieve vormingssessies over zes vredesdomeinen en burgerschap. Het werd georganiseerd door onder meer het Humanistisch Verbond, UNESCO en Universiteit Antwerpen.
Meer informatie en contactgegevens van Kamino zijn te vinden op www.kamino.be
Geef een reactie