Predikanten exodus: als de toga begint te knellen

Zondag heb ik iets gedaan waarvan ik nooit had verwacht dat ik het zou doen. Als gastpredikant ben ik de kerk uitgelopen en heb ik mijn figuurlijke toga aan de wilgen gehangen. Ik zal deze maand mijn laatste preken in Belgische kerken geven en daarna alleen nog af en toe in Nederland als ecotheoloog. Ik had nooit gedacht dat het zover zou komen, maar nu ik het gedaan heb – wow, wat voelt dat goed.

Verwarring

De aanleiding was dat na afloop van de kerkdienst twee heren (ouderlingen vermoed ik) naar me toe kwamen om me te ondervragen. Ik was zo vrij geweest om het verhaal van Jezus die over het water loopt, allegorisch uit te leggen, en zelfs een tekst uit het boeddhisme aan te halen. “Een predikant heeft de taak en verantwoordelijkheid om de rechte leer te brengen,” zeiden ze, “de gemeente is kwetsbaar, en als jongeren niet horen wat te geloven, veroorzaak je verwarring.”

Alle begrip voor hun bezorgdheid, maar daar kon ik niet in meegaan. Ik legde uit dat ik het als theoloog als mijn taak zag om jongeren in een complexe en superdiverse informatiemaatschappij meerdere perspectieven aan te bieden, en hen te helpen om zo hun eigen geloofsweg te vinden, in plaats van hen te vertellen wat te geloven.

Het gesprek eindigde met een pijnlijk kruisverhoor, waarbij deze heren me wilden dwingen om kerkelijke dogma’s te bevestigen of te weerleggen. Mijn uitleg werd niet toegestaan, ik mocht enkel antwoorden met ja of nee. Je zou toch denken dat we de tijd van de Inquisitie allang voorbij waren. Ik bedankte deze mannen vriendelijk voor het teken dat ze me hadden gegeven, dat het tijd was om te gaan.

De grote predikantenstop

Het is een troost, maar ook een tragedie te weten dat ik niet alleen sta. Eind 2023 hield dominee Alexander Lang zijn laatste kerkdienst in de First Presbyterian Church of Arlington Heights. Hij legde niet alleen zijn functie als staflid neer, maar had ook besloten het predikantschap helemaal achter zich te laten. In zijn preek vertelde Lang dat hij geen verlangen meer had om als predikant in de kerk te dienen, omdat hij moe en uitgeput was van het schrijven, memoriseren en houden van preken, week na week, en dat tien jaar lang. In zijn blog voelde Lang de vrijheid om wat dieper in te gaan op de redenen:

“Ik ben deel geworden van wat bekend staat als de Great Pastor Resignment (Grote Predikantenstop), die ontstond in de nasleep van de pandemie.”

Barna hield een nationale enquête onder predikanten in de Verenigde Staten en ontdekte dat in maart 2022 maar liefst 42 procent van de predikanten overwoog om te stoppen. De redenen hiervoor zijn talrijk, maar dit is de top vijf:

• De enorme stress van het werk: 56%
• Ik voel me eenzaam en geïsoleerd: 43%
• Huidige politieke verdeeldheid: 38%
• Ik ben ontevreden over het effect dat deze rol op mijn gezin heeft gehad: 29%
• Ik ben niet optimistisch over de toekomst van mijn kerk: 29%

Duizend bazen

Als een van de redenen die Lang noemt om het voor gezien te houden, is dat je niet slechts één baas hebt.

“Natuurlijk, als predikant heb je uiteindelijk verantwoordelijkheid naar een bestuur of overkoepelend orgaan dat toezicht houdt op je functioneren. In de praktijk is je baas echter elke persoon die door de deur van je gemeenschap loopt.”

Op die manier is het predikantschap vergelijkbaar met de politiek. Een politicus wordt gekozen door het volk en is alleen veilig zolang de kiezers tevreden zijn met zijn werk. Op het moment dat de stemming omslaat, kan diezelfde geliefde politicus echter al snel een paria worden. Je zou misschien verwachten dat dergelijke dynamieken geen rol spelen in de kerk, maar wat veel mensen zich niet realiseren, is dat het soms nog erger kan zijn.

Zeven gebieden van bedrevenheid

Daarnaast krijgt een predikant te maken met hoge verwachtingen. Er zijn zeven gebieden waarin hij of zij wordt geacht bedreven te zijn:

• Begenadigd public speaker
• Kundige CEO
• Professioneel fondsenwerver & marketingspecialist
• Empathische coach en raadgever
• Bedreven ceremoniemeester
• Bijbelexpert en academicus
• Hoeder van moraal en ‘rechte’ leer

Lang was uitgeput door het jongleren met verschillende verantwoordelijkheden en raakte opgebrand. Dit veranderde toen hij naar de First Person-podcast van de New York Times luisterde, waarin Dan White Jr., een Baptistenpredikant uit New York, werd geïnterviewd. Hij herkende zich volledig in Dans verhaal over de stress en conflicten die ontstaan als mensen je ofwel te conservatief, ofwel te liberaal vinden.

“Toen ik Dan hoorde spreken, voelde het alsof iemand eindelijk woorden gaf aan mijn ervaring. Als predikant voelde ik me als een boksbal, en ongeacht hoeveel misbruik er mijn kant op kwam, ik moest het gewoon verdragen.”

Dan verliet uiteindelijk de kerk en zei dat het de beste beslissing was die hij ooit had genomen.

Groei- versus gefixeerde mentaliteit

Lang spendeerde vele jaren in therapie na zijn vertrek. Onlangs maakte een therapeut hem bewust van het concept van een ‘groeimentaliteit’ versus een ‘gefixeerde mentaliteit’. Iemand met een groeimentaliteit staat open voor risico’s, koestert een leergierige houding en omarmt het idee van falen als een leermoment. Aan de andere kant schrikken mensen met een ‘gefixeerde mentaliteit’ terug voor uitdagingen. Zij beschouwen falen als de limiet van hun kunnen, en ervaren vrees of weerstand bij de gedachte om nieuwe dingen te leren of nieuwe perspectieven te verkennen, zeker als dat betekent dat hun bestaande wereldbeeld op de proef wordt gesteld.

Lang bevond zich in het kamp van de mensen met een groei mindset. Hij was er altijd van uitgegaan dat dit het ultieme doel van de kerk was.

Toen ik predikant werd, dacht ik dat de reden waarom deze groep mensen elke zondag samenkwam, was om diepe vragen over het leven te verkennen en onszelf te motiveren om betere mensen te worden. Na 10 jaar ervaring heb ik moeten vaststellen dat mijn aanname onjuist was.”

Uiteindelijk moest Lang toegeven dat hoewel sommige mensen om die reden naar de kerk kwamen (en daardoor zijn grootste supporters waren), de meeste kerkgangers een fixed mindset hadden. Veel christenen willen niet dat hun denkwijze wordt uitgedaagd. Ze gaan naar de kerk om bevestiging en bekrachtiging te krijgen van wat ze altijd al hebben geloofd. Vanuit hun perspectief is de taak van de predikant niet om hen aan te sporen om te groeien, maar om hen de troost te geven dat ze op de juiste weg zijn. Ze verwachten dat elk onderwijs netjes binnen de doctrinaire lijntjes kleurt, zoals het al eeuwenlang is overgeleverd.

Complexiteit van de details

Wat als dat precies het tegenovergestelde is van hoe je zelf functioneert? Dit overkwam Lang. Hoewel hij altijd had geprobeerd zijn boodschappen met een gevoel van hoop af te sluiten, was zijn doel om mensen aan het denken te zetten. Niets was taboe.

“Ik heb er geen probleem mee om het traditionele christelijke geloofssysteem te ontmantelen in dienst van logica en rede, vooral als het ons helpt de wereld te begrijpen. Terwijl veel predikanten nuance vermijden ten gunste van zwart-wit denken, geloof ik dat we Gods aanwezigheid ontdekken door de complexiteit van die details te onderzoeken.”

Voor alle duidelijkheid: dat betekent niet per definitie dat God kleiner wordt. Integendeel, juist als we de uitdaging aangaan om de complexiteit van de details te onderzoeken, kan God oneindig veel groter en veelomvattender blijken dan we menselijkerwijs dachten of beseften. Die schitterende ontdekking is wat we verwondering noemen.

Het spanningsveld tussen geloofsvrijheid en ontdekking enerzijds, en gebondenheid aan leerstelling en doctrines anderzijds, is een van de uitdagingen die ten grondslag ligt aan het fenomeen dat in de Angelsaksische wereld wordt omschreven als The Great Pastor Resignment, en dat zeker in presbyteriaanse kerken een gevoelig onderwerp is. Ook in Nederlandstalige kerken staan veel dominees en pastores op het punt met pensioen te gaan, wat het vinden van vervanging tot een delicate kwestie maakt.

Als de toga te nauw is geworden

Al sinds mijn theologiestudie heb ik het predikantschap overwogen, maar met vallen en opstaan, en bovenal met twijfel of dit wel de juiste weg was. Enerzijds was er het verlangen om de kerk te dienen, anderzijds de vrees om in een te krappe toga te worden geperst. De geloofsweg die ik heb afgelegd – en nog altijd afleg – is mystiek, persoonlijk en verre van rechtlijnig, en laat zich niet vangen in rigide structuren, dogma’s of hokjes.

Misschien ben ik niet de enige die zich in deze situatie bevindt. Want waar vind je tegenwoordig nog twintigers of dertigers die stevig geworteld zijn in een bepaalde geloofstraditie en zich daar voelen als een vis in het water? Voor mij als kind van de seventies en eighties dat haar studiejaren deelde met millennials, blijft dat toch een vreemde wereld waarin ik nooit ben grootgebracht.

In een complexe en superdiverse informatiemaatschappij is de klassieke toga een jasje dat mensen steeds minder goed past. Lang kwam uiteindelijk tot het inzicht dat zijn toga hem te nauw was geworden, omdat hij beperkt werd in zijn persoonlijke en spirituele groei en ontwikkeling, en zich niet vrij voelde om openlijk zijn gedachten en inzichten te delen.

“Wat ik te bieden heb, is niet wat de meeste christenen zoeken. Als ik de rest van mijn leven zou besteden aan het vechten tegen een systeem dat niet is ontworpen voor iemand zoals ik, zou ik eindigen als een boze, verbitterde, gebroken schil van een mens.”

Zijn verhaal is herkenbaar, en dat geldt ook voor zijn conclusie. Soms kan het bevrijdend zijn om een deur te sluiten. Maar betekent dat dan dat we moeten stoppen met het koesteren van dromen over een kerk die openstaat voor diverse perspectieven? Verandering is iets dat onvermijdelijk en noodzakelijk is. Dit geldt ook voor het laten afsterven van structuren die te zwaar en te statisch zijn geworden, en die verstrikt zijn geraakt in een vicieuze cirkel die zichzelf blijft herhalen. Daar waar het water stil staat, verdwijnt het leven.

Ruimte voor groei

De uitdaging is om te anticiperen op een wereld in verandering. Om niet bang te zijn voor nieuwe perspectieven, en ons erdoor te laten uitdagen. Om groei te omarmen als een noodzakelijk geschenk voor dit leven. En bovenal om Christus opnieuw te ontdekken als het kloppende hart van onze gemeenschappen, daar waar gedachte en geloof in constante beweging zijn. Dat kan met toga, maar net zo goed schrijvend achter je laptop. ♡