Er zijn talloze reclameslogans, maar slechts een handjevol blijft hangen. Toen ik elf was lanceerde het Nederlandse Voorlichtingsbureau Brood de pakkende slogan: “Brood, daar zit wat in.” Een campagne die moest benadrukken hoe voedzaam brood is. Brood bevat ontegenzeggelijk voedingsstoffen. Niet alleen bij de lokale bakker, maar ook in de Bijbel.
Het verhaal van de wonderbaarlijke vermenigvuldiging behoort tot de bekendste verhalen in de Bijbel. Dit opmerkelijke verhaal is te vinden in het zesde hoofdstuk van het Johannesevangelie. Het vertelt hoe Jezus naar Galilea trekt, en daar een menigte mensen aantrekt die zijn leer willen horen. Terwijl Jezus de berg opgaat om zijn discipelen te onderwijzen, ziet hij vanuit de verte een menigte naderen: vijfduizend mensen die de klim hebben gewaagd, enkel om zijn stem en leringen te horen. Deze mensen hebben honger, niet naar fysiek voedsel, maar naar geestelijke voeding. Zoals geschreven staat: “De mens leeft niet van brood alleen, maar van elk woord dat uit de mond van God voortkomt.” (Deuteronomium 8:3b)
Test
Jezus realiseert zich dat het niet de maag is, maar de geest van deze mensen die hongerig is. Ze verlangen ernaar zijn onderricht te horen, om iets te kunnen verstaan van het Woord dat leven geeft. Jezus stelt zijn discipel Filippus de vraag: “Waar kunnen we brood kopen voor al die mensen?” Deze vraag is eigenlijk een test. Jezus sprak vaak in metaforen, gelijkenissen en analogieën. Zijn verwijzing naar brood zal vooral bij de Joodse toehoorders in het licht van Pesach een lichtje hebben doen branden. Het verstaan van zijn woorden vereiste niet zozeer kennis, maar bovenal goddelijk inzicht. Jezus test Filippus om te achterhalen of hij beschikt over het juiste inzicht. Begrijpt hij waar het brood naar verwijst?
Maar Filippus kijkt vooral met natuurlijke ogen. Hij komt met een financieel argument. Hij antwoordt: “Al hadden we 200 dinarie, dan nog zou dat niet genoeg zijn om deze menigte te voeden.” En dan volgt Andreas. Die haalt een jongen naar voren en zegt: “Deze jongen heeft vijf broden en twee vissen.” Het Griekse woord ‘opsarion’ duidt op kleine zoute visjes, waarschijnlijk gedroogd, die als smaakmaker bij brood werden gebruikt. Dat brood is in dit geval gerstebrood (krithinos), wat verwijst naar het gerstoffer dat het volk Israël moest brengen op de tweede dag van Pesach, na veertig jaar in de woestijn te hebben doorgebracht. Voor die tijd werden ze gevoed met Manna.
Brood uit de hemel
Nu even terug naar Andreas. Hij wijst op wat voorhanden is: vijf broden en twee vissen. Maar, concludeert hij, dat is nog steeds niet genoeg. We hebben méér nodig. Andreas ziet dus al wel mogelijkheden; hij denkt een stap verder dan Filippus, maar bevindt zich nog steeds in de materialistische modus. Hij ziet het brood nog altijd als voedsel en begrijpt nog niet dat er meer in zit.
In het Oude Testament is brood iets dat episodes met elkaar verbindt. Neem bijvoorbeeld het verhaal waarin God manna laat regenen in de woestijn. Na jaren van slavernij en het harde brood uit Egypte, daalt er nu honingzoet brood neer uit de hemel. De Israëlieten kregen zelfs een rustdag. Kom en zie, luidt het devies. God nodigt de hele gemeenschap uit om te stoppen met morren, en samen Zijn goedheid te proeven en te zien. Zoals geschreven staat:
“Mozes en Aäron zeiden tot alle Israëlieten: ‘Vanavond zult gij weten dat de HERE u uit het land Egypte heeft geleid. En morgenochtend zult u de heerlijkheid van de HERE zien, omdat Hij uw gemor tegen de HERE gehoord heeft.”
Exodus 16:6-7
Dat is precies wat Jezus wil laten zien: het brood dat symbool staat voor Gods majesteit. Het is voedsel, niet alleen voor het lichaam, maar ook voor de ziel. Jezus breekt het brood en begint te delen, zowel het brood als de vis. En de mensen beginnen te eten. Zodra iedereen gevoed is, zegt hij: “Verzamel de manden”, en er zijn twaalf manden vol brood over. Waarom twaalf? Dat aantal is niet toevallig. Er zijn twaalf apostelen, twaalf volkeren van Israël en zonen van Jakob, twaalf maanden in een jaar, twaalf uur voor de dag en twaalf uur voor de nacht. Twaalf staat voor compleetheid. Dat symbool van volledigheid duidt erop dat op de berg de geestelijke honger van een menigte is gestild. De mensen trekken niet langer met lege harten door de wildernis; hun noden zijn vervuld, zoals manna het volk Israël verzadigde toen het rondtrok door de woestijn.
Denken in mogelijkheden
Wat zouden Filippus en Andreas hiervan leren? Ze waren duidelijk gewend om niet te denken in mogelijkheden, maar in beperkingen. Maar door wat Jezus hen nu laat zien, verandert dat. Ze beginnen mogelijkheden te zien. Ze beginnen te begrijpen dat als je deelt, dat niet hoeft te betekenen dat je minder hebt. Delen kan ook vermenigvuldigen zijn. Want de Allerhoogste is de ultieme Bron, van waaruit alle zegen neerdaalt. Jezus maakt zich daarom geen zorgen over wat er niet is. In plaats daarvan dankt hij voor wat er wél is, zegent het en begint gewoon met delen. En naarmate hij deelt, neemt de zegen toe. Het geschenk wordt niet alleen overvloedig, maar zelfs ongelimiteerd naarmate de goede gaven zich kunnen vermenigvuldigen.
Dit verhaal neemt een ietwat onverwachte wending. De menigte erkent Jezus als een profeet en wil hem tot koning kronen. Maar Jezus is zich bewust van zowel hun gedachten als zijn eigen pad. Hij weet dat zijn roeping hem niet naar een machtige positie in de politiek leidt. En bovendien: welke hogere positie zou hij kunnen nastreven? Hij bevindt zich reeds op de bergtop, op de plek van ontmoeting en eenheid, net zoals Mozes en Elia eerder op de bergtop verbleven en daar hun Schepper ontmoetten. Dat is de plaats waar ook Jezus moet zijn. Terwijl de menigte weer afdaalt naar hun dagelijks leven, trekt hij zich terug op de bergtop.
Levend brood
Jezus is zich volledig bewust van zijn missie. De uitspraak: “Ik ben het brood des levens” is één van de zeven IK BEN-uitspraken die te vinden zijn in het Evangelie van Johannes, waar Jezus zichzelf presenteert met verschillende metaforische verklaringen. Dit zijn ze alle zeven:
- “IK BEN het brood des levens.” (Johannes 6:35)
- “IK BEN het licht der wereld.” (Johannes 8:12)
- “IK BEN de deur der schapen.” (Johannes 10:7)
- “IK BEN de goede herder.” (Johannes 10:11)
- “IK BEN de opstanding en het leven.” (Johannes 11:25)
- “IK BEN de weg, de waarheid en het leven.” (Johannes 14:6)
- “IK BEN de ware wijnstok.” (Johannes 15:1)
Deze uitspraken benadrukken verschillende aspecten van Jezus’ relatie tot zijn volgelingen en zijn goddelijke missie. Het brood is een krachtige metafoor voor Jezus zelf. Vlak voordat hij de aarde verlaat, deelt hij het brood met zijn discipelen en instrueert hen: “Neemt en eet hiervan, gij allen, want dit is mijn Lichaam,
dat voor u gegeven wordt.” (Mattheüs 26:26-28) Dit is de instelling van het heilig Avondmaal, of de communie, zoals dat in kerken al meer dan tweeduizend jaar wordt gepraktiseerd.
En verderop in het Johannesevangelie (6:58) vertelt Jezus aan de menigte Joden: “Ik ben het levende brood dat uit de hemel is neergedaald. Als iemand van dit brood eet, zal hij eeuwig leven.” Ook met die woorden wil Jezus duidelijk maken: Ik wil het hart zijn van jullie tafel, in jullie relaties, jullie gemeenschap.
Uitdelen en vermenigvuldigen
In welke mate kunnen wij onszelf vinden in het verhaal van vandaag? Doorkruisen we soms ook woestijnen, en zo ja, wat is dan de droogte die we doormaken? Zijn wij misschien degenen die de berg beklimmen en al onze kracht inzetten in de hoop op voldoening? Misschien herkennen we onszelf ook in Filippus, de man met de calculerende geest, of Andreas, die wel zag wat er voorhanden was, maar toch niet kon geloven dat juist de kleinste gave kan uitgroeien tot een overweldigende zegen.
Het verhaal van vandaag nodigt ons uit om onze woestijnen te verlaten en op naar de bergtop te gaan. Om Mozes, Elia en Jezus te volgen naar de top van de heuvel, ons beperkte blikveld te verruimen en te denken in mogelijkheden. Jezus nodigt ons niet alleen uit om het Brood des Levens te ontvangen, maar zelfs om een stap verder te gaan: om te beginnen met delen. Want het brood verdubbelde zich niet zomaar. Mensen moesten daar iets voor doen. Jezus moest het eerst breken, er de zegen over uitspreken, het in manden leggen en het dan uitdelen. Pas nadat dat ritueel was volbracht, kon het zich vermenigvuldigen. Dat staat in schril contrast met oppotten en voor jezelf houden. Het manna in de woestijn was zoet als honing, en het was o zo verleidelijk om er iets van te willen bewaren. Wie kon er immers met zekerheid zeggen dat er de volgende dag weer manna zou zijn? Maar zoals we kunnen lezen in Exodus 16, bracht het bewaren geen voorspoed. Alles wat de mensen van het manna wilden achterhouden, zou de volgende dag bederven. Alleen het brood dat wordt gedeeld, vermenigvuldigt zich!
Wonderen
Wonderen – ze zijn niet te mooi om waar te zijn, maar eerder te groots om te negeren. Wij, als mensen, bezitten een ongekende capaciteit voor wonderbaarlijke prestaties. We zijn in staat om veel krachtiger te zijn dan we ons ooit hebben voorgesteld, en veel meer te betekenen dan we ooit hebben durven dromen.
Één voorwaarde is echter cruciaal: net als Filippus en Andreas moeten we het juiste inzicht ontwikkelen om de diepgaande wijsheid van onze Schepper te doorgronden. We moeten bereid zijn de ketenen van het slavenhuis in Egypte te verbreken, de woestijn te doorkruisen en de berg te bestijgen. Daar, op de plek van ontmoeting, kunnen we ons hart openstellen om de genade van God te ontvangen, en te zien wat beloofd is.
Wees verheugd
Brood, daar zit wat in. Dat is de slogan waarmee we begonnen waren. Na een duik in het verhaal van de wonderbaarlijke vermenigvuldiging, lijkt dat nog een understatement. Vandaag viert de kerk dat Jezus het Brood des Levens is geworden, sleutel tot een leven van vervulling en vreugde. Daarom noemen we deze zondag Laetare: wees verheugd.
Laten we ons niet te veel concentreren op wat er ontbreekt, maar in plaats daarvan dankbaar zijn voor de mooie dingen die we hebben. Al het goede dat we delen, zou zomaar kunnen toenemen! Moge de kiemen van het Brood des Levens zich door de wereld verspreiden, zodat vele harten vervulling vinden en leven in overvloed. 🥨
Dit is de tekst van de preek van zondag 10 maart 2024 in de protestantse kerk van Mechelen-Noord.
Geef een reactie