“Regels, regels, regels. Altijd maar weer die regels!” Veel mensen denken dat ze beter af zouden zijn zonder beperkende voorschriften. Dat is ook een punt van kritiek op religie – de regels en wetten die ermee geassocieerd worden. De bekendste zijn de Tien Geboden uit de Bijbel. Wat voor nut hebben deze geboden? Een vraag om vandaag dieper op in te gaan.
Als je een groep middelbare scholieren zou vragen om de Tien Geboden op te noemen, zou waarschijnlijk nog een enkeling dat kunnen. Vroeger lag dat anders. Eerdere generaties moesten de Tien Geboden uit hun hoofd opzeggen, zodat ze de regels van buiten kenden. Een voorbeeld is de rijmende variant, die daardoor makkelijker te onthouden is.
Bovenal bemin één God. Zweer niet ijdel, vloek noch spot. Heilig steeds de dag des Heren. Vader, moeder zult gij eren. Dood niet, geef geen ergernis. Doe nooit wat onkuisheid is. Vlucht het stelen en bedriegen, ook de achterklap en ’t liegen. Wees steeds kuis in uw gemoed en begeer nooit iemands goed.
De Tien Geboden zijn niet zomaar regels. Ze gelden ook wel als de essentie van moraliteit en rechtvaardigheid. Maar waar komen die Tien Geboden eigenlijk vandaan? Het Bijbelboek Exodus vertelt het verhaal van Mozes, die met die twee stenen tafelen afdaalde van de berg Sinaï. De eerste keer (Exodus 32) gooide hij ze stuk. Mozes deed dat niet alleen uit woede, maar ook om ze te vernietigen nog voordat ze van kracht konden worden. Terwijl hij op de berg verbleef waar hij een ontmoeting had met God, begon het volk namelijk een gouden kalf te aanbidden. Als de geboden van kracht waren geweest, zou het volk een stevig oordeel over zichzelf hebben afgeroepen. Dus eerst moest er verzoening plaatsvinden voordat die Tien Geboden opnieuw gegeven konden worden. (Daarover lezen we in Exodus 34)
Ik ben de HEER
Nu kun je je afvragen: waarom zijn die Tien Geboden zo belangrijk? Waarom zijn juist deze tien leefregels de voornaamste in het jodendom en christendom, en niet tien andere? Laten we beginnen bij het begin:
“Ik ben de HEER uw God. Ik heb jullie uit Egypte weggehaald, en bevrijd uit de slavernij.”
Exodus 20:2-3
Dit is eigenlijk de allereerste regel van de Tien Geboden, maar het is eerder een onthulling dan een gebod. Het is een oproep die zegt: “Focus op de realiteit! Ik ben HaShem, jouw God, die je heeft weggeleid uit dat ellendige slavenbestaan in Egypte en je de vrijheid heeft gegeven.” Die onthulling is het begin. Alle andere geboden vloeien voort uit die realiteit, zoals in Psalm 111:10 geschreven staat: “Eerbied voor de HEER is het begin van wijsheid.”
Waarom begint alles met eerbied voor onze Maker? Zonder dat respect zouden de regels moeilijk te volgen of respecteren zijn. Sommige Bijbelvertalingen gebruiken het woord ‘vrees’ in plaats van ‘ontzag’. Die vrees bestaat in drie soorten: angst voor straf of ongeluk, angst voor straf na de dood, en respect voor onze Schepper omdat Hij groot en machtig is, en er niets bestaat buiten Hem. Dat laatste, dat is waar het om draait. Alleen dit wordt in de Zohar gezien als ware vrees. En deze vrees, dit respect, vormt de basis van de regels. Het is de grondhouding waarmee ze in acht moeten worden genomen.
Vereer geen andere goden naast Mij
“Vereer naast mij geen andere goden. Maak geen godenbeelden, geen enkele afbeelding van iets dat in de hemel hier boven is of van iets beneden op de aarde of in het water onder de aarde. Kniel voor zulke beelden niet neer, vereer ze niet, want ik, de Heer, uw God, duld geen andere goden naast mij.”
Exodus 20:4-6
Dat klinkt als een herhaling van de eerste onthulling, nietwaar? We begrepen immers al dat God de Enige is. Maar hier wordt met een reden een nadruk gelegd. De stand van de sterren en de planeten beïnvloedt de zee en al het leven. Eb en vloed, dag en nacht, zaaien en oogsten, het aanbreken van de lente: het is allemaal zo ontzagwekkend dat er een risico bestaat dat we buigen voor de schepping in plaats van de Schepper. We zouden bij het zien van al die kosmische krachten tot de conclusie kunnen komen dat de zon of de maan de bron is van alle leven.
Wie zich buigt voor het geschapene, ziet echter de Schepper over het hoofd. In Genesis lezen we dat in het prilste begin, toen de aarde woest en ledig was en duisternis over de vloed lag, Gods Geest over het water zweefde (Genesis 1:2). De constellatie van de sterren en planeten beïnvloedt de zee en alles wat groeit en bloeit. Dit is de manier waarop God werkt; dit is hoe de Eeuwige met zijn energie de kosmos vult en alles gebruikt om leven te doen ontstaan: de sterren, het planetenstelsel, de zon. Het is belangrijk dat we dit begrijpen en in eerbied leven voor de Bron waaruit alle leven voortvloeit.
Gij zult de naam van de HEER niet ijdel gebruiken
“Misbruik de naam van de Heer, uw God, niet, want wie zijn naam misbruikt laat hij niet vrijuit gaan.”
Exodus 20:7
Hoe werkt dat? Laten we het illustreren aan de hand van twee voorbeelden. Eén: stel je voor dat je iemand een miljoen euro schuldig bent, maar besluit dat je het niet terug gaat betalen. Je gaat naar de rechtbank en liegt onder ede dat die persoon je nooit geld heeft geleend. Tweede voorbeeld: ik kom als gastpredikant naar een kerk, en maak de gelovigen wijs dat hun altaar eigenlijk een stoel is.
De eerste leugen wordt gebruikt om persoonlijk voordeel te behalen, terwijl de tweede bedoeld is om iemands perceptie van de realiteit te veranderen. Als mijn leugen slaagt, zullen mensen beginnen te twijfelen aan wat ze zien en waarnemen. Dit zijn slechts twee voorbeelden van hoe de naam van God op een misleidende manier voor eigen gewin kan worden gebruikt.
We hebben het zojuist gelezen: eerbied voor God vormt de essentie van alle wijsheid. Die wijsheid brengt de verantwoordelijkheid met zich mee om anderen te begeleiden naar het juiste pad. Daarom herinnert het derde gebod ons eraan: misleid anderen niet, doe niet alsof je buurman oneerlijk is en je nooit geld van hem hebt geleend. Gebruik de naam van God niet om de waarheid te verdraaien en mensen illusies voor te spiegelen.
Heilig de sabbat
Het vierde gebod: houd de sabbat. Zes dagen lang mogen we ons inzetten en werken, maar de zevende dag moeten we koesteren als een heilige rustdag. Waarom eigenlijk? Dit gebod leidt ons terug naar de essentie van creatie. Genesis verhaalt hoe God op de zevende dag rustte na het scheppen van de wereld – een daad waarmee de cyclus van schepping werd voltooid. De rustdag vormt dus een wezenlijk onderdeel van de schepping zelf. De sabbat brengt ons terug naar de basis, naar de oorsprong van alle bestaan. De rustdag is een tijd om God te eren, om op adem te komen na hard werken en om de tijd te nemen om te genieten van elkaars gezelschap, van een goed boek of van de prachtige natuur om ons heen. Dit ritme van arbeid en rust weerspiegelt niet alleen de wereld om ons heen, maar ook onze eigen aard, omdat de Bijbel ons leert dat we geschapen zijn naar het beeld van God.
Eert uw vader en moeder
“Toon eerbied voor uw vader en uw moeder. Dan wordt u gezegend met een lang leven in het land dat de HEER, uw God, u geven zal.”
Exodus 20:12
Eerbied tonen voor je vader en moeder: het is niet voor iedereen even makkelijk. Ouders maken nu eenmaal fouten. Laatst vertelde een vrouw me dat ze het zo moeilijk vond om haar moeder te bezoeken, omdat haar moeder haar nooit liefde had betoond. Dat snap ik wel. Maar dit gebod gaat om een belangrijk principe: het doorgeven van leven. Of we nu een goede band hebben met onze ouders of niet, de bloedband blijft bestaan. Onze ouders zijn de mensen die ons zijn voorgegaan; die ons het leven hebben doorgegeven.
Hoogleraar business spiritualiteit Paul de Blot deelde ooit een aangrijpend verhaal over een Nederlandse zakenman die bezoek kreeg van een Chinese zakenrelatie. De twee maakten kennis, en toen de Nederlander aangaf dat hij nog een bezoek aan zijn moeder wilde brengen, stond de Chinees erop om mee te gaan. Pas nadat hij had vastgesteld dat zijn zakenrelatie respectvol met zijn moeder omging, kon het contract worden getekend.
Deze diepgaande wijsheid is in westerse samenlevingen grotendeels vergeten. Wanneer we onze ouders met diep respect behandelen, tonen we dat ons leven meer is dan alleen ons eigen bestaan. Op deze manier eren we het fundamentele principe van creatie. Onze ouders en voorouders vertegenwoordigen de bloedlijnen en het DNA dat God heeft gebruikt om ons leven te geven. Onze ouders eren betekent dat we hun goede voorbeelden mogen navolgen en van hun fouten mogen leren. Door dat te doen, eren we de Schepper van het leven.
Gij zult niet doden
Geen moord plegen? Misschien dat we het niet letterlijk zouden overwegen, maar er kunnen van die momenten zijn waarop je je buurman het liefst achter het behang zou plakken als hij voor de derde keer die verdraaide bladblazer aanzet en je rust verstoort, terwijl hij ook nog eens jouw gazon bedelft onder de bladeren. Wat als blikken konden doden?
Achter het gebod om niet te doden, schuilt niettemin een belangrijk principe. Wanneer we een ander doden, vernietigen we een unieke creatie van God; een creatie geschapen naar Zijn evenbeeld. Opnieuw een tekst die ons uitnodigt om ons eigen bestaan in een breder perspectief te plaatsen, waarin niet alleen ons leven, maar alle leven intrinsiek waardevol en heilig is.
Pleeg geen overspel
Deze regel heeft de tijdsgeest bepaald niet mee. We leven in een wereld die ons al jong leert om op een consumentistische manier te denken. Veel mensen passen die mentaliteit ook toe op hun relaties. Ze kijken naar anderen en denken: “Wat heeft die persoon mij te bieden?”, of: “Wow, die ziet er goed uit, die ga ik versieren”, of: “Het voelt niet meer spannend tussen mij en mijn partner, ik zoek iets nieuws.” Al deze benaderingen komen voort uit het verlangen om iets van de ander te ontvangen. Maar stel je eens voor dat we nu eens zouden beginnen met geven. Wat als we onszelf zouden afvragen: “Wat kan ik doen om mijn partner of geliefde gelukkig te maken?”
Hier stuiten we op een essentieel principe dat de basis vormt voor hechte relaties. De ander is niet slechts een middel om aan onze behoeften te voldoen, maar bezit een intrinsieke waarde op zichzelf. Als we een relatie aangaan uit puur eigenbelang, in onze zoektocht naar geluk of plezier, zal dit op de lange termijn geen voldoening schenken. Echte relaties vergen méér. We moeten bereid zijn om ons egoïsme te overstijgen. Anders gezegd: we moeten leren om een andere mindset te omarmen. Pas dan kunnen we werkelijk een leven leiden in liefde en trouw.
Steel niet
Hier wordt het Hebreeuwse woord ‘ganap‘ gebruikt om stelen te beschrijven, en dat betekent eigenlijk ‘kidnappen’. Waarom zou dat zo zijn? Een kidnap getuigt van een totaal gebrek aan respect voor de ander. Wie wegvlucht met iets dat zijn naaste toebehoort, getuigt van puur egoïsme. De kidnapper geeft helemaal niets om hoe de ander zich voelt; alles moet wijken om hun eigen behoeften te vervullen. Dit is weer een voorbeeld van de destructieve mindset die radicaal ingaat tegen Gods orde, aangezien God de ultieme gever is. Het is onze taak om toe te groeien naar het evenbeeld van onze Schepper, niet door alles te grijpen wat we kunnen krijgen, maar juist door een mindset van geven te omarmen.
Leg geen leugenachtig getuigenis af
Dit gebod is verbonden met het gebod om Gods naam niet ijdel te gebruiken. De leugen bindt, en wie de waarheid verdraait komt misschien wel even weg met zijn verzinsels, maar uiteindelijk zal hij verstrikt raken in het web van zijn eigen leugens. Alleen de waarheid maakt vrij, zoals Jezus zijn leerlingen voorhield: “U zult de waarheid kennen en de waarheid zal u vrijmaken.” (Joh. 8:32)
Begeer niet wat van uw naaste is
Dit voorschrift gaat over het menselijk hart. Naijver en jaloezie omringen ons, en ze hebben de kracht om relaties te verwoesten en levens te ontwrichten. Wanneer deze gevoelens de kans krijgen ons te overmeesteren, eindigen beide partijen ongelukkig en is er geen winnaar. Het is van cruciaal belang de realiteit te omarmen, te waarderen wat je hebt en de wens uit te spreken dat anderen dezelfde zegeningen ontvangen. Alleen dan kun je de overvloed van zegeningen ervaren die voortkomt uit deze levenshouding.
Liefhebben van meer dan jezelf
Hiermee zijn we aangeland aan het einde van onze serie. Deze Tien Geboden vormen het wortelstelsel van de 613 Joodse mitswot (wetten en geboden). Wat opvalt, is dat ze in tweeën zijn verdeeld: aan de ene kant heb je de regels over hoe je je tot God moet verhouden, en aan de andere kant vind je de regels over hoe mensen met elkaar om moeten gaan. Een heldere scheiding, met één uitzondering: de ouders bevinden zich aan de kant van God. Hoe zit dat? De ene stenen tafel gaat over onze Scheppers en oorsprong, inclusief onze ouders. De tweede richt zich op hoe mensen met elkaar om moeten gaan.
Daarmee zijn we aangeland bij de kern van de Tien Geboden: het liefhebben van méér dan jezelf. Volgens joodse geleerden heeft God vijf geboden aan de ene kant en vijf aan de andere kant geplaatst, die elkaar aanvullen. Als je ze tegenover elkaar zou zetten, dan zouden deze geboden corresponderen: één met zes, twee met zeven, drie met acht, vier met negen, en vijf met tien. De Tien Geboden zijn geen plan dat God voor de mensheid heeft opgetekend; ze weerspiegelen het diepste wezen en essentie van God. Het doel is relatie: verbinding tussen God, onze medemens en onszelf.
Verbond: beperkend of bevrijdend?
Terug naar de vraag aan het begin: zijn de regels van het Verbond met God gewoon een manier om ons in toom te houden? Of is juist hierin de sleutel tot ware vrijheid en vreugde te vinden? De Tien Geboden, het wortelsysteem van de volledige Torah, worden vaak gezien als beperkingen. Maar als we dieper graven, zullen we ontdekken dat deze regels verre van op zichzelf staan. Ze bieden een gids naar verbinding met onze Maker. Het doel is ons te bevrijden van de illusie waarvan we denken dat die ons in de vrijheid stelt, maar die ons gevangen houdt in slavernij: ons egoïsme. De Tien Geboden zijn niet slechts beperkingen, maar een gids die ons uitnodigt om het leven in al zijn volheid te omarmen en terug te keren naar de Oorsprong van alle bestaan. Dit is de essentie:
De wet is volmaakt in de liefde. Bemin één God en je naaste als jezelf.
(Naar Rom. 13:10, Matt. 22:37-39)
Moge de wijsheid van de Tien Geboden ons inspireren en begeleiden op onze levensweg. Moge we de ware vrijheid en vreugde vinden die voortvloeien uit een diepe verbondenheid met de Bron van alle leven. 💚✨
Deze blog is gebaseerd op de preek van zondag 3 maart 2024 in de Protestantse Kerk van Genk.
Geef een reactie