De spiegel van het oordeel

Vanmorgen kwam ik een quote van W. Whitman tegen: “Wees nieuwsgierig, niet veroordelend.” Oordelen, dat doen we toch allemaal wel eens? Een oordeel is zo geveld, terwijl het tijd kost om iemand echt te leren kennen. Oordelen helpt niet om dichter bij elkaar te komen; soms zorgt het zelfs voor afstand en voor het stuklopen van samenwerkingen of relaties. Dus, waarom doen we dan eigenlijk: oordelen?

Een foto van Greta Thunberg in het nieuws. Nadat ze per boot naar Gaza was gereisd, werd ze door het Israëlische leger op het vliegtuig teruggezet. De foto van de jonge klimaatactiviste in het vliegtuig trok vanzelf al veel aandacht. Maar wat me vooral trof, waren de reacties eronder. Een stortvloed aan meningen. Het zette me aan het denken. Natuurlijk, je kunt het met iemand eens zijn of niet. Je kunt sympathie voelen — of juist niet. Kritische vragen stellen mag altijd. Maar dit voelde anders. De reacties ademden een bijtend oordeel. En ik vroeg me af: waar komt dat vandaan?

De Bergrede: een oproep om niet te oordelen

“Oordeel niet, opdat gij niet geoordeeld wordt” — een bekende uitspraak van Jezus uit de Bergrede (Mattheüs 7:1). In die toespraak op een heuvel in Galilea drukt hij zijn toehoorders op het hart om terughoudend te zijn met oordelen. Want, zo zegt hij, met de maat waarmee wij anderen meten, zullen wij ook zelf gemeten worden.

Wat bedoelt hij daar nu precies mee? Misschien ken je het gezegde:

Als je met één vinger naar een ander wijst, wijzen er drie vingers naar jezelf

Ook Jezus spreekt in de Bergrede over deze wijsheid. Hij vergelijkt het met een splinter en een balk, en zegt: “Waarom kijk je naar de splinter in het oog van je broeder, terwijl je de balk in je eigen oog niet opmerkt?” (Mattheüs 7:3–5)

Oordelen: natuurlijk, maar het schept ook afstand

Oordelen is menselijk gedrag — vanzelfsprekend en herkenbaar. Iedereen doet het wel eens. Het is een manier waarop ons brein orde aanbrengt in de complexiteit van de wereld om ons heen. Oordelen helpt om de werkelijkheid te structureren en je plek daarin te bepalen. Het maakt duidelijk met wie, of welk gedrag, we ons liever niet verbinden. Die neiging komt meestal niet voort uit kwaadaardigheid, maar uit iets menselijks: onze behoefte aan veiligheid en verbondenheid.

Maar oordelen creëren ook afstand. Misschien herken je dit scenario: je werkgever heeft een oordeel over jou dat niet klopt — en je voelt het in elke vezel van je lijf. Wat je ook doet, het lijkt onmogelijk om het beeld te kantelen dat zich in zijn geest genesteld heeft. Elke handeling, elk idee, elk voorstel wordt bekeken door die ene, beperkte bril van oordeel. Zelfs je beste inspanningen kunnen worden geïnterpreteerd als bevestiging van zijn vermoeden.

Is het nog mogelijk om dit te veranderen? Soms wel. Maar vaker mondt het uit in een ongezonde situatie waarin je langzaam je oorspronkelijke bezieling verliest. Een burn-out ligt op de loer. In zulke gevallen kan het beëindigen van de arbeidsrelatie de enige manier zijn om jezelf te beschermen.

Waarom oordelen meestal een vorm van projectie zijn

Dit is slechts een voorbeeld van vele. Als je terugdenkt aan je eigen leven, herken je vast wel situaties waarin je de zwaarte van het oordeel van anderen gevoeld hebt.

Dit is waarom Jezus ons uitnodigt om niet te oordelen. Oordelen lijkt misschien logisch en nuttig, maar het richt vaak meer schade aan dan je lief is. Waarom? Omdat een oordeel vaak niet is gebaseerd op neutrale feiten, zoals bij een rechter, maar op onze eigen subjectieve ervaringen en overtuigingen. Dit brengt ons terug bij het principe dat wanneer we oordelen, er drie vingers terugwijzen naar jezelf.

Dit is het lastige aan oordelen: ze lijken vaak zo waar. Soms merken we niet eens dat we oordelen — we noemen het goed advies, of oprechte bezorgdheid. We willen iemand helpen groeien. Of we maken ons zorgen over dat ene familielid dat “zo anders” is. Soms presenteren we ons oordeel zelfs als dé waarheid, als de rechte weg die voor iedereen zou moeten gelden. We denken daarmee een ander een dienst te bewijzen.

Waarom levert het dan zelden het gewenste resultaat op? Omdat ons oordeel vooral iets zegt over ons: over onze waarden, onze perspectieven, onze waarheid. Het weerspiegelt wat wij belangrijk vinden in het leven, onze ideeën over wat goed en nastrevenswaardig is. We hopen dat anderen zich daaraan conformeren. En als dat niet gebeurt, voelen we ons misschien bedreigd. Dan komt de beschuldigende vinger omhoog: er klopt iets niet aan jou. Jij moet veranderen.

Een oordeel zegt vooral iets over ons: onze waarden, onze perspectieven, onze waarheid

En dit is waarom Jezus waarschuwt. Omdat terwijl we die splinter in het oog van de ander aanwijzen, we de balk in ons eigen oog vergeten. Terwijl we die ene vinger uitsteken, zien we niet dat er drie terugwijzen naar onszelf. Een oordeel is vaak een projectie. Misschien is er dus niet zozeer werk te doen aan die ander, maar in onszelf.

Kijk eens wat vaker in de spiegel van je ziel

• Die ‘lastige’ neurodivergente collega? Misschien is zijn unieke manier van denken juist een uitnodiging om andere, innovatieve en non-lineaire perspectieven te omarmen.
• Die vrouw met haar tattoos? Misschien weerspiegelt haar uiterlijk wel de rijkdom van haar binnenwereld en de verhalen die ze met zich meedraagt. Wat zou je kunnen ontdekken als je je zou verdiepen in haar verhaal?
• Die dromerige leerling in de klas? Misschien leeft er in zijn hoofd een heel universum dat jij niet kunt zien. Roep hem niet meteen tot de orde — spreek hem eens vriendelijk aan na de les.

In het werkwoord ‘oordelen’ schuilt het woord ‘orde’: het herschikken van de werkelijkheid in een veilige structuur. Dat doen we allemaal — het is een menselijk instinct. Maar niet alles wat menselijk is, draagt bij aan groei. Daarom blijft de waarschuwing van Jezus ook vandaag relevant.

Erger je je groen en geel aan Greta Thunberg? Of anders wel aan: trage weggebruikers, snelheidsduivels, linkse activisten, rechtse populisten, warhoofden, rechtlijnige spellingsfetisjisten, … vul maar in. Sta dan even stil. Adem diep in en uit. En stel jezelf deze vraag: waarom triggeren juist deze mensen me zo? Wat zegt dit over mij?

Laat je oordeel een spiegel zijn. Niet om te veroordelen, maar om te begrijpen. Want die spiegel? Die zou je zomaar kunnen verrassen — en je werelden tonen waarvan je het bestaan nog niet kende.

Vrede en alle goeds 💚