Godvergeten. Dat is de veelzeggende naam van een vierdelige documentairereeks die op Canvas wordt uitgezonden. Aflevering één laat de 83-jarige Dianne uit Dendermonde aan het woord. ‘Piet was te meegaand, en dat heeft zijn ondergang betekend’, blikt de vrouw terug op het leven van haar tien jaar jongere broer. Dianne oogt broos en breekbaar, maar in haar ogen smeult een heilige woede.
Piet zou dit jaar zijn 73ste verjaardag hebben gevierd. Het gezin waar broer en zus opgroeiden was zeer gelovig. Hun huis lag op 100 meter afstand van de Abdijschool, een internaat langs de Oude Vest in Dendermonde dat kort na de Tweede Wereldoorlog was opgericht. Het onderwijs stond er bekend als duur en degelijk – de Abdijschool was de plek waar de toekomstige elite werd gekneed. Het sprak dan ook voor zich dat Piet daar naartoe zou gaan.
Dom Robert
De lessen werden gegeven door monniken uit de naastgelegen benedictijnenabdij. Ze lieten zich aanspreken met de titel ‘dom’ van dominus (heer). Piet werd verwelkomd door Dom Robert, die Nederlands en godsdienst gaf. Daarnaast stond de docent bekend als ‘een manusje van alles’ in de voormalige Abdijschool. Dom Robert zorgde voor de inrichting van de schoolfeesten, de kerstverlichting en filmvoorstellingen. Waar iets te vieren viel, daar was Dom Robert aanwezig. Spoedig gold dat ook voor de familiefeesten in het gezin van Piet en Dianne. De monnik nodigde zichzelf steevast uit op familiebijeenkomsten.
Er verschijnen diverse foto’s in beeld van Dom Robert: een man met vollemaansgezicht, altijd omringd door kinderen. ‘Die man domineerde ons gezin’, verzucht Dianne.
Spoor van vernieling
Drie portretten van Piet passeren de revue. Het eerste toont een blakende jongen aan het begin van de puberteit. Het tweede portret: een magere verschijning met holle ogen. Derde portret: Piet is nog maar een schim van zijn vroegere zelf. Elke levenslustige glans is uit zijn ogen verdwenen. Het misbruik dat de jongen moest verduren, liet niet alleen mentaal een spoor van verwoesting achter. Dianne herinnert zich hoe haar broer zei: ‘Wilt ge ne keer zien hoe Robert mij gearrangeerd heeft? Ik ben daar dagelijks mee bezig, iedere keer als ik naar het toilet moet.’ In 1973 stapte Piet uit het leven, een jonge vader van 29 jaar.
Heilige woede
Priester Rik Devillé spant zich al jaren in om de onderste steen boven te halen. Gaandeweg ontpopte hij zich tot een ombudsman voor de talloze slachtoffers en nabestaanden van seksueel misbruik in de rooms-katholieke kerk. Binnen zijn bisdom maakt hem dat niet altijd geliefd. Dat belet Devillé echter niet om zich vastberaden te blijven inspannen voor gerechtigheid. Godvergeten brengt hem in beeld terwijl hij afdaalt de kelder in, waar een groeiende rij dossiers wacht. Elke keer als hij een dossier moet toevoegen, denkt Devillé: ‘Nog een leven dat verwoest is.’ Niettemin wordt hij voortgedreven door een heilige woede om het onrecht aan het licht te brengen.
Doofpotcultuur
Het verhaal van Dianne is slechts één van vele getuigenissen uit Godvergeten. De reeks onthult de schrijnende doofpotcultuur die jarenlang kon voortbestaan. De katholieke kerk had een stevige machtspositie in Vlaanderen; haar invloed sijpelde door tot in alle lagen en domeinen van de samenleving. Tot ver in de jaren 1980 groeiden talrijke generaties op in een wereld waarin het katholicisme een vaste waarde was. Doop, eerste communie, vormsel, katholieke scholen, scoutsverenigingen, parochiehuizen en christelijke zorgverzekeraars: dat alles stroomlijnde het leven. Een zekerheid waarbij vrijwel niemand zich vragen stelde.
Een noodzakelijke nuance: misbruik is voor een groot deel een machtsverhaal. Misbruikschandalen zijn dan ook zeker niet exclusief voor de kerk. Overal waar machtsverschillen een rol spelen, ligt misbruik op de loer. Maar wat de verhalen in Godvergeten zo gruwelijk maakt, is dat het misbruik gebeurde onder het symbool van het kruis. De daders waren gewijde priesters, overgoten met een aureool van heiligheid; de zogenaamde ‘plaatsvervangers van Christus.’ Zij waren het die volgens de kerkelijke leer bevoegd waren om zonden te vergeven en de heilige communie toe te dienen. En laten we monniken als Robert niet vergeten, die zich met ‘heer’ (dominus) lieten aanspreken. Dat uitgerekend zij deze schanddaden hebben begaan, tart elke menselijke verbeelding.
Zware klap
De serie Godvergeten is een zware klap voor de katholieke kerk in Vlaanderen, die toch al gebukt gaat onder teruglopende bezoekersaantallen en een nijpend priestertekort. Sommigen verweren zich door te zeggen dat er de afgelopen jaren intern al veel werk is verricht. De Vlaamse bisschoppenconferentie reageert met schaamte en schroom. Er is geen plaats voor misbruik in de samenleving en in de kerk, benadrukken de bisschoppen. Terecht en goed, maar elk medeleven komt te laat. De heilige woede is al ontvlamd. Niet alleen in de harten van Dianne en Devillé, maar bij velen in de samenleving.
Verwarde wereld
Als ziekenhuispastor sta je vandaag voor uitdagingen. Na mijn werk wandel ik soms even met mijn fiets aan de hand in het park. Dan laat ik mijn tranen de vrije loop en vraag ik me af waar God was toen dit allemaal gebeurde. Dan schreeuw ik het uit naar de hemel en de bomen, me afvragend in welke wereld ik terecht ben gekomen. Een verwarde wereld waarin niets is wat het lijkt. Zeggen dat ik protestant ben, voelt als een laffe uitvlucht uit het leed van de ander.
In ziekenhuizen liggen mensen zoals Piet en Dianne. Als zij een kruisbeeld zien, denken ze niet aan Gods genade, maar aan allerlei godvergeten gruwelijkheden. Het vergt moed om hun leven binnen te stappen en te zeggen dat je een pastoraal medewerker bent. Ik kan me nog altijd de ontheiliging herinneren die een woedende man me toewenste (de details zal ik u besparen). Zoals voor veel Vlamingen was voor hem het christelijk geloof synoniem aan de rooms-katholieke kerk.
Het deksel is van de doofpot gesprongen. De vele mensen die zich jarenlang door God verlaten hebben gevoeld, krijgen vandaag eindelijk een stem. Wat vergt het dan veel moed om je als gelovige te laten vinden. Zijn we bereid om de heilige woede te omarmen? Kunnen we een luisterend oor bieden, zelfs als dat betekent dat we plaatsvervangend worden beladen met de zonden van Rome? De gebroken levens zijn misschien niet meer te herstellen, maar wellicht kunnen we toch nog iets vertegenwoordigen van de naastenliefde waar het zo lang aan ontbroken heeft.
Verbrand icoon
Gisteravond toen ik de kapel naast mijn huis wilde sluiten, trof ik een half zwartgeblakerd icoon aan van Maria en het Christuskind. Iemand had blijkbaar geprobeerd hun beeltenis te verbranden. Toch hadden de gezichten geen vlam willen vatten. Wat doe je met zo’n halfverbrand icoon? Weggooien? Na wat wikken en wegen besloot ik het hek te openen en het icoon een ereplaatsje te geven op het altaar. Als een teken van de verterende woede die zo begrijpelijk en terecht is. Maar ook als teken dat dat wat werkelijk uit God geboren is, niet vergaat. Ook na dit noodzakelijke louterende vuur komt er hopelijk een nieuw begin.
Een column over dit onderwerp verscheen op woensdag 12 september 2023 in het Nederlands Dagblad. Omwille van de grote urgentie van dit onderwerp voor Vlaanderen, heb ik een afzonderlijk artikel op deze site geplaatst.
Geef een reactie