Religie heeft een complexe en diepgaande invloed op de wereld om ons heen. De tragedie van 9/11, naar verluidt gepleegd in naam van religie, schokte de wereld. Dergelijke aanvallen onderstrepen de bevindingen van de Global Terrorism Index, waaruit blijkt dat religie het belangrijkste motief is voor terroristische daden. Hoe is het mogelijk dat religie zowel het slechtste als het meest nobele in mensen naar boven kan halen?
De stelling dat alle religies tot geweld leiden, is tegenwoordig populair. Ja, het is waar dat religieuze overtuigingen mensen kunnen aanzetten tot onverdraagzaamheid, fundamentalisme en zelfs geweld. Maar dat is slechts het halve verhaal. De keerzijde is dat sommige van de meest nobele daden in de geschiedenis juist in naam van religie zijn verricht. Denk maar aan mensen zoals Martin Luther King, Mahatma Gandhi en William Wilberforce, die streden voor gerechtigheid en gelijkheid geïnspireerd door hun geloof. En laten we Aartsbisschop Desmond Tutu niet vergeten, die zijn leven heeft gewijd aan het onvermoeibaar strijden voor rechtvaardigheid en tegen onderdrukking. Hij belichaamt de christelijke principes van mededogen en vergeving als geen ander.
Dat brengt ons bij een belangrijke vraag. Hoe kan religie mensen inspireren tot zowel de grootste wreedheid als nobelheid? Hoe kunnen de principes van religieus geloof worden gebruikt om terrorisme te rechtvaardigen en op andere momenten daden van groot altruïsme en rechtvaardigheid aan te moedigen?
Twee soorten religie
Om dat te begrijpen, moeten we onderscheid maken tussen twee fundamenteel verschillende soorten religie: dogmatische religie en spirituele religie.
Voor dogmatische gelovigen bestaat er één centrale waarheid, die ze strikt proberen te volgen en vol passie verdedigen. Voor hen is het idee dat anderen verschillende overtuigingen hebben een uitdaging, aangezien dit hun eigen overtuigingen in twijfel zou kunnen trekken. Voor de dogmatische gelovige is het van groot belang om anderen te overtuigen van “de waarheid”. Sommigen zien dat zelfs als een zaak van leven of dood, hemel of hel. Het is van belang te beseffen dat die sterke overtuigingen voortkomen uit een diepe emotionele betrokkenheid en een sterk geloof, en niet slechts uit onverdraagzaamheid.
Dogmatische religie
Dogmatische religie ontstaat in theologische zin als we teksten letterlijk nemen, in plaats van op zoek te gaan naar de verborgen betekenissen achter de karakters, woorden en metaforen. Het floreert wanneer we de Bijbel of Koran benaderen als normatief, eenduidig en absoluut, in plaats van als geïnspireerde teksten die resoneren met de diepere lagen in onze ziel en een unieke betekenisgeving aangaan met ons leven.
In psychologische zin ontstaat dogmatische religie vanuit de behoefte aan groepsidentiteit en verbondenheid, samen met het verlangen naar zekerheid en betekenis. Er is een sterke impuls in de mens om zichzelf te definiëren, of dat nu als christen is of als moslim, socialist, Vlaming, nationalist of als fan van een sportclub. Die drang hangt nauw samen met de behoefte deel uit te maken van een groep; het gevoel te hebben dat je erbij hoort en dezelfde overtuigingen en principes deelt als anderen. Die impulsen gaan samen met de behoefte aan zekerheid – het gevoel dat jij tot de kring van ingewijden behoort, dat je de waarheid bezit, het gelijk aan je zijde hebt en dat anderen het licht nog niet hebben gezien.
Aan de basis van deze impulsen ligt een fundamentele angst en gevoel van gemis. Juist de ander die zo van ons verschilt, doet ons beseffen dat we afgescheiden individuen zijn die bestaan in afzondering van anderen. En juist wanneer we geconfronteerd worden met denkwerelden die fundamenteel verschillen van de onze, doet ons dat beseffen dat onze waarheid niet de enige is. Dat er nog tal van andere werelden bestaan waartoe we geen toegang hebben, en waarin we niets meer zouden zijn dan onwetenden. Dat alles genereert een gevoel van afgesneden zijn, als losse fragmenten die ooit deel uitmaakten van één geheel. Tegelijk wekt het in ons de ervaring van kwetsbaarheid en onzekerheid; van onbeduidendheid in het aangezicht van een overweldigend universum. Hoe complexer en onduidelijker onze wereld wordt, hoe meer sommige mensen de behoefte voelen om hun zelfgevoel te versterken, de eigen identiteit te onderstrepen en die af te zetten tegen die van anderen. Religie, samen met andere ideologieën, is een middel om dat te doen.
Hoe begrijpelijk dat ook is, dogmatische religie is riskant omdat het een in- en out-group mentaliteit creëert. Dogmatische religie moedigt mensen aan hun empathie en moraliteit terug te trekken van andere groepen, en hen te zien als minderwaardig en onwetend. Andere groepen worden dan al snel geportretteerd als algemene entiteiten, in plaats van als verzamelingen van unieke individuen. En wanneer groepen met verschillende overtuigingen worden samengebracht, zoals dat bij de interreligieuze dialoog het geval is, vormt dat voor dogmatische gelovigen ofwel een bedreiging voor hun eigen waarheid, ofwel brengt het de uitdaging met zich mee de ander te bekeren tot de eigen waarheid. In beide gevallen is er geen sprake van gelijkwaardigheid en liggen conflicten en zelfs oorlogen op de loer.
Spirituele religie
Hoe anders is dat in het geval van spirituele religie. ‘Spirituele religie’ bevordert de hogere eigenschappen van de menselijke natuur, zoals altruïsme en mededogen, en stimuleert een gevoel van het heilige en verhevene. ‘Spiritueel-religieuze’ mensen koesteren geen vijandigheid jegens andere religieuze groepen; in feite zijn ze bereid om andere overtuigingen te onderzoeken en kunnen ze zelfs naar tempels en diensten van andere groepen gaan. Ze zijn doorgaans niet fundamentalistisch; hun houding is dat er verschillende religies bestaan die tegemoetkomen aan verschillende mensen, en dat alle religies verschillende manifestaties of expressies zijn van dezelfde essentiële waarheden en van Gods oneindige licht en liefde. Wat overigens niet uitsluit dat er daarbinnen ruimte voor verschillende opvattingen kan blijven bestaan.
Ego versterken of overstijgen
De Amerikaanse psycholoog Steve Taylor vat het in Psychology Today als volgt samen:
“Terwijl dogmatische religie tot doel heeft het ego te versterken door middel van overtuigingen, labels en groepsidentiteit, is het doel van spirituele religie precies het tegenovergestelde, namelijk het overstijgen van het ego door middel van mededogen, altruïsme en spirituele praktijk.”
Dat verklaart waarom religieuze mensen in staat zijn tot zowel de meest afschuwelijke als de meest nobele daden. En dat is waarom religie zowel goed als kwaad voortbrengt; zowel Osama Bin Laden als Aartsbisschop Desmond Tutu. De wandaden die worden gepleegd in naam van dogmatische religie domineren de krantenkoppen, maar we mogen troost putten uit de wetenschap dat spirituele religie juist in haar stilte veelzeggend is. Ook vandaag is spirituele religie voor velen een kracht en inspiratiebron om de hoogste aspecten van de menselijke natuur te cultiveren en tot uiting te brengen.
Geef een reactie